<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>gangajal blog &#187; Ganga</title>
	<atom:link href="http://gangajal.org.in/blog/category/ganga/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>http://gangajal.org.in/blog</link>
	<description>Gangajal Nature Foundation&#039;s Blog, http://www.gangajal.org.in</description>
	<lastBuildDate>Thu, 09 Sep 2010 01:51:28 +0000</lastBuildDate>
	<language>en</language>
	<sy:updatePeriod>hourly</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>1</sy:updateFrequency>
	<generator>http://wordpress.org/?v=3.0.1</generator>
		<item>
		<title>जैव विविधता क़ानून में बदलाव और ग्रीन ट्रिब्यूनल</title>
		<link>http://gangajal.org.in/blog/2010/09/%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%b5-%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%a7%e0%a4%a4%e0%a4%be-%e0%a5%98%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a5%82%e0%a4%a8-%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%82-%e0%a4%ac%e0%a4%a6%e0%a4%b2/</link>
		<comments>http://gangajal.org.in/blog/2010/09/%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%b5-%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%a7%e0%a4%a4%e0%a4%be-%e0%a5%98%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a5%82%e0%a4%a8-%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%82-%e0%a4%ac%e0%a4%a6%e0%a4%b2/#comments</comments>
		<pubDate>Thu, 09 Sep 2010 01:51:28 +0000</pubDate>
		<dc:creator>admin</dc:creator>
				<category><![CDATA["Jan Jodo Ganga Yatra"]]></category>
		<category><![CDATA[Annual Magazine]]></category>
		<category><![CDATA[Articles]]></category>
		<category><![CDATA[Climate Change]]></category>
		<category><![CDATA[Culture]]></category>
		<category><![CDATA[Downloads]]></category>
		<category><![CDATA[Ganga]]></category>
		<category><![CDATA[Gangajal Nature Foundation]]></category>
		<category><![CDATA[Global Warming]]></category>
		<category><![CDATA[Human Rights]]></category>
		<category><![CDATA[India]]></category>
		<category><![CDATA[Indian Agriculture]]></category>
		<category><![CDATA[Maharashtra]]></category>
		<category><![CDATA[Photography & documentry Competation]]></category>
		<category><![CDATA[Pollution]]></category>
		<category><![CDATA[River]]></category>
		<category><![CDATA[Water Pollution]]></category>
		<category><![CDATA[water]]></category>
		<category><![CDATA[we love India]]></category>
		<category><![CDATA[हिंदी Posts]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://gangajal.org.in/blog/?p=6257</guid>
		<description><![CDATA[दो जून 2010 को भारत का ग्रीन ट्रिब्यूनल क़ानून अस्तित्व में आ गया. 1992 में रियो में हुई ग्लोबल यूनाइटेड नेशंस कॉन्फ्रेंस ऑन एन्वॉयरमेंट एंड डेवलपमेंट के फैसले को स्वीकार करने के बाद से ही देश में इस क़ानून का निर्माण ज़रूरी हो गया था. इसके अलावा योजना आयोग ने भी इसकी संस्तुति की थी. [...]]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p style="text-align: justify;"><a href="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/Vailly-4.jpg"><img class="alignleft size-full wp-image-6258" title=" " src="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/Vailly-4.jpg" alt="" width="472" height="330" /></a>दो जून 2010 को भारत का ग्रीन ट्रिब्यूनल क़ानून अस्तित्व में आ गया.  1992 में रियो में हुई ग्लोबल यूनाइटेड नेशंस कॉन्फ्रेंस ऑन एन्वॉयरमेंट  एंड डेवलपमेंट के फैसले को स्वीकार करने के बाद से ही देश में इस क़ानून का  निर्माण ज़रूरी हो गया था. इसके अलावा योजना आयोग ने भी इसकी संस्तुति की  थी. हालांकि ग्रीन ट्रिब्यूनल के गठन को लेकर संसद में कई तरह के सवाल उठाए  गए, लेकिन इसकी ज़रूरत के मद्देनज़र आख़िरकार इसे मंजूरी मिल गई. इस क़ानून  में नेशनल ग्रीन ट्रिब्यूनल नामक एक नए निकाय के गठन का प्रावधान है, जो  पर्यावरण से संबंधित सभी मामलों पर नज़र रखेगा. इससे यह स्पष्ट है कि  ट्रिब्यूनल के दायरे में देश में लागू पर्यावरण, जल, जंगल, वायु और जैव  विविधता के सभी नियम-क़ानून आते हैं. उदाहरण के लिए देखें तो नए क़ानून का एक  हिस्सा ऐसा है, जो पूरी तरह जैविक विविधता क़ानून 2002 (बीडी एक्ट, 2002)  से संबंधित है. इसके महत्व को समझने की ज़रूरत है. बीडी एक्ट और नवगठित  ट्रिब्यूनल पर्यावरण एवं वन मंत्रालय के अंतर्गत काम करेंगे.</p>
<blockquote style="text-align: justify;"><p>ट्रिब्यूनल के गठन से  पहले यह अपील हाईकोर्ट में दायर की जा सकती थी, लेकिन  अब ऐसी सभी अपीलें  और अर्जियां ग्रीन ट्रिब्यूनल में ही दायर की जा सकती  हैं. इस नई व्यवस्था  के लिए संसद ने जैव विविधता क़ानून में आवश्यक संशोधनों  को मंजूरी दे दी  है. यहां कुछ ऐसी चीजें हैं, जिन पर ध्यान देना ज़रूरी है.  जैव विविधता  क़ानून की अपीलीय व्यवस्था का पहले विरले ही इस्तेमाल हुआ है.  फिर भी जब यह  क़ानून अस्तित्व में आया तो इसकी चारों ओर आलोचना हुई थी.</p></blockquote>
<p style="text-align: justify;">जैव विविधता क़ानून का निर्माण कन्वेंशन ऑन बायोलॉजिकल डायवर्सिटी  (सीबीडी) के प्रति भारत की प्रतिबद्धता को ध्यान में रखकर किया गया है.  सीबीडी वर्ष 1992 में अस्तित्व में आया था और 193 देशों ने इस पर अपने  हस्ताक्षर किए हैं. सीबीडी के प्रस्तावों के मद्देनज़र भारत के जैव विविधता  क़ानून के तीन प्रमुख उद्देश्य हैं-जैविक विविधता की सुरक्षा, इसका ऐसा  इस्तेमाल जिससे यह लंबे समय तक उपलब्ध रहे और देश के जैविक संसाधनों के  इस्तेमाल से होने वाले फायदे का एक समान वितरण, ताकि यह ज़्यादा से ज़्यादा  लोगों तक पहुंच सके. इन उद्देश्यों को हासिल करने के लिए जैव विविधता क़ानून  में त्रिस्तरीय संगठन का प्रावधान है यानी राष्ट्रीय स्तर पर एक नेशनल  बायो डायवर्सिटी अथॉरिटी (एनबीए), राज्यों में स्टेट बायो डायवर्सिटी बोर्ड  (एसबीबी) और स्थानीय स्तर पर बायो डायवर्सिटी मैनेजमेंट कमेटियां. नवगठित  ग्रीन ट्रिब्यूनल को एनबीए और एसबीबी के ़फैसलों पर अपीलीय अधिकार हासिल  है. इसका मतलब यह है कि एनबीए और एसबीबी के निर्णयों के ख़िला़फ ग्रीन  ट्रिब्यूनल में अपील की जा सकती है. नेशनल ग्रीन ट्रिब्यूनल क़ानून के  प्रावधानों के अनुसार जैव विविधता क़ानून में भी बदलाव किए जा रहे हैं. जैव  विविधता क़ानून में देश के जैविक संसाधनों एवं परंपरागत ज्ञान का इस्तेमाल  करने वालों के लिए स्पष्ट प्रावधान किए गए हैं. इसके तहत यदि कोई व्यक्ति  पेटेंट अधिकार हासिल करना चाहता है तो वह एनबीए के सामने आवेदन दे सकता है.  इसी तरह किसी ताज़ा शोध के परिणाम किसी तीसरे पक्ष को हस्तांतरित करने पर  रोक लगाने के लिए भी एनबीए आदेश जारी कर सकता है. एसबीबी को यह अधिकार  हासिल है कि वह हर ऐसी गतिविधि पर रोक लगाए, जिससे जैव विविधता क़ानून के  प्रावधानों का उल्लंघन होता हो. एसबीबी अपने क्षेत्राधिकार वाले राज्य के  किसी ख़ास इलाक़े को बायो डायवर्सिटी हेरिटेज साइट भी घोषित कर सकता है. किसी  भी अन्य क़ानून की तरह जैव विविधता क़ानून में भी इसके प्रावधानों के  उल्लंघन या उनकी ग़लत व्याख्या एवं इसके फैसलों के ख़िला़फ व्यापक असंतोष के  मामलों में पीड़ित पक्ष को राहत उपलब्ध कराने की व्यवस्था है. उदाहरण के लिए  यदि एनबीए ने किसी चिकित्सकीय कार्य में उपयोगी पौधे अथवा किसी जानवर के  अंग के इस्तेमाल की अनुमति देने में समुचित प्रक्रिया का पालन नहीं किया है  तो पीड़ित पक्ष उच्च न्यायालय तक में अपील कर सकता है.</p>
<p style="text-align: justify;">जहां तक लाभों के वितरण की बात है तो लाभार्थी, जो कि किसान हो सकते हैं  या फिर मछुआरे, पशुपालक, जंगलों में रहने वाले लोग या फिर कोई स्थानीय  समुदाय, फायदों के बंटवारे की एनबीए द्वारा तय की गई व्यवस्था के ख़िला़फ  हाईकोर्ट में अपील कर सकते हैं. यह अपील 30 दिनों के अंदर दायर की जा सकती  है. हालांकि यह समय सीमा 60 दिनों तक बढ़ाई जा सकती है. जैव विविधता क़ानून  में लाभ के बंटवारे के लिए छह प्रकार की व्यवस्थाएं हैं, जिन्हें जैविक  संसाधनों या उनसे संबंधित परंपरागत ज्ञान के इस्तेमाल की अनुमति देने के  मामले में एनबीए अपने आदेश द्वारा आवश्यक शर्त के रूप में निर्धारित कर  सकता है. उदाहरण के लिए यदि लाभ के बंटवारे के लिए एनबीए कोई ख़ास राशि  निर्धारित करता है, लेकिन लाभार्थी के रूप में कोई स्थानीय समुदाय या  विदेशी कंपनी उससे ख़ुद को पीड़ित महसूस करती है तो वह नेशनल ग्रीन  ट्रिब्यूनल में अपील कर सकती है.</p>
<p style="text-align: justify;">ग्रीन ट्रिब्यूनल के गठन के बाद बदलाव यह हुआ है कि जैव विविधता क़ानून  के अंतर्गत हाईकोर्ट में कोई अपील नहीं की जा सकती. इसके लिए इस क़ानून की  धारा 52 को समाप्त कर दिया गया है और इसकी जगह धारा 52-ए का प्रावधान किया  गया है. नई व्यवस्था में एनबीए या एसबीबी से पीड़ित पक्ष के लिए नेशनल ग्रीन  ट्रिब्यूनल में जाना अनिवार्य है. ट्रिब्यूनल के गठन से पहले यह अपील  हाईकोर्ट में दायर की जा सकती थी, लेकिन अब ऐसी सभी अपीलें और अर्जियां  ग्रीन ट्रिब्यूनल में ही दायर की जा सकती हैं. इस नई व्यवस्था के लिए संसद  ने जैव विविधता क़ानून में आवश्यक संशोधनों को मंजूरी दे दी है. यहां कुछ  ऐसी चीजें हैं, जिन पर ध्यान देना ज़रूरी है. जैव विविधता क़ानून की अपीलीय  व्यवस्था का पहले विरले ही इस्तेमाल हुआ है. फिर भी जब यह क़ानून अस्तित्व  में आया तो इसकी चारों ओर आलोचना हुई थी. आलोचना के पीछे तर्क़ यह दिया गया  था कि जैविक संसाधनों के इस्तेमाल की अनुमति से प्रभावित होने वाले स्थानीय  समुदायों का उच्चस्तरीय न्यायालयों तक पहुंच पाना मुश्किल होता है. अब  इसके लिए उच्च न्यायालय में जाने की कोई ज़रूरत नहीं है, क्योंकि अपीलें  ग्रीन ट्रिब्यूनल के समक्ष दायर की जा सकती हैं. ट्रिब्यूनल का मुख्यालय  मध्य प्रदेश की राजधानी भोपाल में बनाया जा रहा है. इसके अलावा राज्यों में  भी क्षेत्रीय ट्रिब्यूनल के गठन का प्रस्ताव किया गया है. पहले से ही काम  के बोझ तले दबी अदालतों के बजाय ट्रिब्यूनल के सामने अपील की इस नई  व्यवस्था के बाद यह उम्मीद की जानी चाहिए कि जैव विविधता से संबंधित मामलों  का निपटारा तेजी से होगा. ऐसा भी नहीं है कि ग्रीन ट्रिब्यूनल का गठन केवल  जैव विविधता क़ानून के अंतर्गत शिक़ायतों के निपटारे के लिए ही किया गया है.  इस लिहाज़ से ट्रिब्यूनल के सदस्यों की विशेषज्ञता काफी अहम हो सकती है.  लाभों के बंटवारे का मामला क़ानूनी पहलुओं तक ही सीमित नहीं है. इसके साथ कई  और पक्ष जुड़े हैं, जिनका ध्यान रखना ज़रूरी है. संसाधनों के इस्तेमाल और  लाभों के बंटवारे का मामला केवल न्यायिक या प्रक्रियागत मुद्दों तक ही  सीमित नहीं है. इसके साथ पारिस्थितिकी, पर्यावरण और सामाजिक सरोकार के  मुद्दे भी जुड़े हैं. समाज यही उम्मीद करता है कि अदालतों की औपचारिक  कार्यपद्धति के बजाय ट्रिब्यूनल के अनौपचारिक माहौल में जैव विविधता से  संबंधित मामलों में मानवीय और वास्तविक पहलुओं का ध्यान रखा जाएगा.</p>
<p style="text-align: justify;">शिक़ायतों के निपटारे के लिए बनी कोई भी संस्था तभी कारगर हो सकती है, जब  आम लोग उसके साथ जुड़ सकें और उस तक पहुंच बना सकें. पहली नज़र में देखें तो  यह नई व्यवस्था प्रक्रिया को सहज बनाती नज़र नहीं आती है. अस्तित्व में आने  के बाद यह ग्रीन ट्रिब्यूनल वास्तव में कैसे काम करेगा, यह भविष्य के गर्भ  में छिपा है, लेकिन अच्छी बात यह है कि जैव विविधता के मामलों में  ट्रिब्यूनल के आदेशों को अदालतों के क्षेत्राधिकार से दूर कर दिया गया है.  यह जानना ज़रूरी है कि चीजें बदल रही हैं और जैव विविधता क़ानून के अंतर्गत  एनबीए और एसबीबी के ख़िला़फ पीड़ित पक्ष को न्याय के लिए अब अदालतों की शरण  में नहीं जाना होगा.</p>
<p style="text-align: justify;">- साथ में शालिनी भूटानी</p>
<p style="text-align: justify;">साभार- चौथी दुनिया</p>
<p style="text-align: justify;"><a class="aligncenter" title="http://www.chauthiduniya.com/2010/08/jaiv-vividhta-kanun-main-badlav-our-green-tribyunal.html" href="http://www.chauthiduniya.com/2010/08/jaiv-vividhta-kanun-main-badlav-our-green-tribyunal.html" target="_blank">http://www.chauthiduniya.com/2010/08/jaiv-vividhta-kanun-main-badlav-our-green-tribyunal.html</a></p>
]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://gangajal.org.in/blog/2010/09/%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%b5-%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%a7%e0%a4%a4%e0%a4%be-%e0%a5%98%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a5%82%e0%a4%a8-%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%82-%e0%a4%ac%e0%a4%a6%e0%a4%b2/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
		</item>
		<item>
		<title>सुंदर वृद्धत्व</title>
		<link>http://gangajal.org.in/blog/2010/09/%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a4%b0-%e0%a4%b5%e0%a5%83%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%a7%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b5/</link>
		<comments>http://gangajal.org.in/blog/2010/09/%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a4%b0-%e0%a4%b5%e0%a5%83%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%a7%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b5/#comments</comments>
		<pubDate>Mon, 06 Sep 2010 09:22:37 +0000</pubDate>
		<dc:creator>admin</dc:creator>
				<category><![CDATA["Jan Jodo Ganga Yatra"]]></category>
		<category><![CDATA[Annual Magazine]]></category>
		<category><![CDATA[Articles]]></category>
		<category><![CDATA[Climate Change]]></category>
		<category><![CDATA[Culture]]></category>
		<category><![CDATA[Downloads]]></category>
		<category><![CDATA[Environment]]></category>
		<category><![CDATA[Ganga]]></category>
		<category><![CDATA[Gangajal Nature Foundation]]></category>
		<category><![CDATA[Global Warming]]></category>
		<category><![CDATA[Human Rights]]></category>
		<category><![CDATA[India]]></category>
		<category><![CDATA[Indian Agriculture]]></category>
		<category><![CDATA[Maharashtra]]></category>
		<category><![CDATA[Mission Tree Plantation]]></category>
		<category><![CDATA[Panchganga]]></category>
		<category><![CDATA[Photography & documentry Competation]]></category>
		<category><![CDATA[Pollution]]></category>
		<category><![CDATA[River]]></category>
		<category><![CDATA[River Ganga]]></category>
		<category><![CDATA[River Koshi]]></category>
		<category><![CDATA[River Sindhu]]></category>
		<category><![CDATA[Water Pollution]]></category>
		<category><![CDATA[water]]></category>
		<category><![CDATA[we love India]]></category>
		<category><![CDATA[we love Mumbai]]></category>
		<category><![CDATA[मराठी Posts]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://gangajal.org.in/blog/?p=6247</guid>
		<description><![CDATA[गोष्ट आहे गेल्या आठवडय़ातली. माझ्याबरोबर अनेक वर्षे काम करणाऱ्या माझ्या भूलतज्ज्ञ डॉक्टरांची मावशी बाथरूममध्ये पाय घसरून पडल्याचे निमित्त झाले आणि एक-दोन दिवस घरातच खुरडत काढल्यावर वेदनेने घरच्यांना के. ई. एम.चा आधार घ्यायला भाग पाडले. लीलावेली अम्मा के. ई. एम.मध्ये दाखल झाल्या. एक्स-रेमध्ये खुब्याचे हाड मोडल्याचे निदान झाले. धातूचा सांधा बसविण्याची शस्त्रक्रिया ठरली. पण आमच्या मनात [...]]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p style="text-align: justify;"><a href="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/1210595_Old_woman___face_close_up.jpg"><img class="alignleft size-full wp-image-6249" title=" " src="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/1210595_Old_woman___face_close_up.jpg" alt="" width="364" height="364" /></a>गोष्ट आहे गेल्या आठवडय़ातली. माझ्याबरोबर अनेक वर्षे काम करणाऱ्या माझ्या  भूलतज्ज्ञ डॉक्टरांची मावशी बाथरूममध्ये पाय घसरून पडल्याचे निमित्त झाले  आणि एक-दोन दिवस घरातच खुरडत काढल्यावर वेदनेने घरच्यांना के. ई. एम.चा  आधार घ्यायला भाग पाडले. लीलावेली अम्मा के. ई. एम.मध्ये दाखल झाल्या.  एक्स-रेमध्ये खुब्याचे हाड मोडल्याचे निदान झाले. धातूचा सांधा बसविण्याची  शस्त्रक्रिया ठरली. पण आमच्या मनात धाकधूक. कारण लीलावेली अम्मांचे वय ८६  च्या पुढे. शरीर गलितगात्र. कुठे मेदाचा अंश नाही.   हात लावू तेथे फक्त हाडे आणि सुरकुतलेली कातडी. लीलावेली अम्मांना मी  भेटायला गेलो. माझी अटकळ होती- एक चिडलेली, चरफडणारी, करवादणारी, देवाचा  धावा करणारी किंवा त्याला बोल लावणारी आणि ‘सोडव रे आता’ म्हणून साद  घालणारी म्हातारी पाहावी लागणार. पण लीलावेली अम्माने माझे हसत, तोंडभरून  स्वागत केले. तिच्या चेहऱ्यावर सुरकुत्या होत्या, पण त्यांना ‘जाळं’  म्हणण्याची चूक मी करणार नाही. विधात्याने त्यांना वयपरत्वे दिलेला तो  नजराणा होता; ती त्याची कशिदाकारी होती. लीलावेली अम्मांच्या तोंडात दात  नव्हते. पण हसरं आणि निरागस बोळकं म्हणजे काय, याचा तो प्रत्यक्ष  साक्षात्कार होता. आपला सांधा मोडलाय, याचे त्यांना वैषम्य नव्हते. वेदनेची  तक्रारही नव्हती. उलट, मी काय करतो, माझ्या कामाचे स्वरूप इतर  डॉक्टरांपेक्षा वेगळे कसे आहे, हे जाणून घेण्याची त्यांना उत्सुकता होती.<br />
शस्त्रक्रियेच्या  आदल्या संध्याकाळी रक्तगट तपासणीसाठी नमुना गोळा करताना मला चार ठिकाणी  टोचावे लागले. माझे मन मलाच खंतावू लागले. पण लीलावेली अम्माने हू की चू  केले नाही. शस्त्रक्रियेत पूर्ण भूल द्यावी लागली. सांधा बसला. तिसऱ्या  दिवशी अम्मा आधाराने उभी राहिली आणि पाचव्या दिवशी घरी जाण्याची वाट पाहू  लागली. या संपूर्ण काळात मी तिला फक्त हसतानाच पाहिले. शुश्रूषेला येणाऱ्या  रेसिडेंट डॉक्टर व नर्सेसनी, जेवणखाण केले का, याची ती विचारपूस करायची.  मी जेव्हा पहिल्यांदा तिच्याशी बोलण्याचा प्रयत्न केला तेव्हा भाषेची अडचण  येईल, असा माझा कयास होता. कारण लीलावेली अम्माचे कसदार केरळी मल्याळम् मला  अवगत नव्हते. मी इंग्रजीत माझ्या भूलतज्ज्ञ डॉक्टरांना म्हणालो, &#8221;will  you please translate what I say?&#8221; तडफदार अभिमानित लीलावेली अम्मा  उद्गारली, &#8221;I Know English, I can speak. &#8230;100%.&#8221;  साक्षरतेची  मिरासदारी मिरवणाऱ्या केरळच्या जनशिक्षण योजनांचा मला लख्खकन् परिचय झाला.  मग मी लीलावेली अम्माशी थेट बोलू लागलो. ती हॉस्पिटलमध्ये असताना तिला  मुद्दामहून जाऊन भेटण्याचा मला लळा लागला.<br />
माझ्या अवतीभवती तर अनेक  वृद्धजन होते; पण असे काय होते लीलावेली अम्मात- जे तिच्या अस्तित्वाची  भुरळ इतरांवर घालत होते, याचा मी शोध घेऊ लागलो. लीलावेली अम्मा एक शानदार  वृद्धत्व जगत होती. Growing old gracefully- हे मी अनेकदा वाचले होते; पण  आज मी ते अनुभवले होते.<br />
जे टाळता येणार नाही, ज्याच्या प्राप्तीसाठी  व्यक्तीला कोणतेही कष्ट वा विशेष प्रयत्न करावे लागणार नाहीत; ज्याला  शस्त्रक्रिया परतवू शकणार नाही; ज्याला औषधांच्या मात्रा लगाम घालू शकणार  नाही, अशी एकच गोष्ट म्हणजे- वृद्धत्व. ते गौतम बुद्धाला चुकले नाही,  महात्मा गांधींना चुकले नाही, की मदर तेरेसाला चुकले नाही. त्यांच्यात आणि  आपल्यात फरक एवढाच, की आपण जरत्वाशी समझोता करतो; त्यांनी त्याचे स्वागत  केले. या व्यक्ती पिकल्या, पण वठल्या नाहीत. उलट, जीवनप्रेरणा त्यांच्यात  खोलवर मुरल्या. ही वृत्ती आशकपणा आणि आसक्तीची नव्हती, तर कृतर्थता आणि  भक्तीची होती. आयुष्य खऱ्या अर्थाने जाणून घ्यायचे तर मागे वळून पाहावे  लागते हे खरे; पण मागे वळून पाहायचे असेल तर पुढे जात राहावेच लागते, हेही  खरे.<br />
माशुक का बुढापा लज्जत दिला रहा है;<br />
अंगूर का मज़ा किशमिश में आ रहा है।<br />
असे  म्हणून जगजीतसिंग खटय़ाळपणे बुढाप्याचे वर्णन करतात आणि त्याची लज्जत  चाखण्याची सूचना देतात. खरे तर जसजशा तुमच्या हृदयाच्या धमन्या कडक होऊ  लागतात, तसतसे तुमचे मन मऊ होऊ लागतं. पण मऊपणा म्हणजे दौर्बल्य नव्हे, तर  ती इतरांना समजून घेण्याची वृद्धिंगत झालेली सहनशीलता आणि सहिष्णुता होय.  मी मुद्दामहून ‘सोशिकपणा’ हा शब्द टाळतो आहे. कारण ‘सोसण्यात’ एक प्रकारची  व्यथा दडलेली आहे, तर ‘साहण्यात’ एक आगळा आनंदानुभव आहे. Art of living is  nothing else, but learning how to grow old gracefully!  तेव्हा आलेल्या  वृद्धत्वाबद्दल तक्रार न<a href="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/lr06.jpg"><img class="size-full wp-image-6255 alignleft" title=" " src="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/lr06.jpg" alt="" width="78" height="125" /></a>को; गेलेल्या दिवसांबद्दल खंत नको. ‘आमच्या काळात  असे होते,’ याचा नगारा नको. ‘माझे कोणी काही ऐकतेय का?’ असा धोशा नको. आपण  फक्त प्रसन्नतेने येणारे वृद्धत्व स्वीकारायला शिकू या. कारण या तक्रारी,  ही खंत या फक्त आपल्या मनातल्या गोष्टी असतात. आणि आपण जर मनावर घ्यायचे  नाही, असा निग्रह केला तर मग कोणतीही गोष्ट शल्य म्हणून मनाला टोचत नाही.  मग शेजारचे पाटील आजोबा सचिन आणि रैनाची फटकेबाजी बघताना सी. के.  नायडूंमधून बाहेर येतात.. बेगम अख्तरची सुरावट खुलविण्याची ताकद कार्तिकी  गायकवाडमध्ये त्यांना जाणवते.. आणि स्वत:ची लॅम्ब्रेटा इतिहासजमा झाली तरी  बिट्टूची FZ-16 ‘किती मायलेज देते?’ याचे त्यांना औत्सुक्य असते. आपण जसजसे  वाढतो, तसतशी सुंदरता आपल्या आत खोलवर रुजायला.. भिनायला हवी, हेच खरे!<br />
..उद्या  लीलावेली अम्मा घरी जाणार म्हणून मी तिला भेटायला गेलो. तिने मला आग्रहाने  घरी जेवायला बोलावले. मला आवडणारी अविअलची भाजी करण्याचा बेत ठरला.  लीलावेली अम्मा उद्गारली, &#8221;I will cook; cooking is my hobby.&#8221; मल्याळी  प्रथेनुसार ‘शेरी’ म्हणून मी तिचा निरोप घेतला. ऑफिसच्या वाटेत आमच्या  इमर्जन्सी वॉर्डात डोकावलो. तेवीस वर्षांचा एक युवक अपघातात सापडून  अत्यवस्थ अवस्थेत दाखल झाला होता. जगण्याची शक्यता कमी होती. डॉक्टरांना  योग्य त्या सूचना देऊन मी ऑफिसात परतलो. खुर्चीवर बसताना मनात विचार आला..<br />
Do not resent growing old,<br />
many are denied that privilege.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>डॉ. संजय ओक</strong></p>
<p><span style="color: #333399;"><span style="text-decoration: underline;">sanjayoak@kem.edu</span></span></p>
<p style="text-align: justify;"><strong>साभार- लोकसत्ता</strong></p>
<p><a class="aligncenter" title="http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=94846:2010-08-20-08-54-03&amp;catid=249:2009-12-30-13-44-34&amp;Itemid=252" href="http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=94846:2010-08-20-08-54-03&amp;catid=249:2009-12-30-13-44-34&amp;Itemid=252" target="_blank">http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=94846:2010-08-20-08-54-03&amp;catid=249:2009-12-30-13-44-34&amp;Itemid=252</a></p>
<p style="text-align: justify;"><a href="mailto:sanjayoak@kem.edu"></a> <script type="text/javascript">// <![CDATA[
// <![CDATA[
 document.write( '' );
// ]]&gt;</script> <script type="text/javascript">// <![CDATA[
// <![CDATA[
 document.write( '</' );
 document.write( 'span>' );
// ]]&gt;</script></p>
]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://gangajal.org.in/blog/2010/09/%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a4%b0-%e0%a4%b5%e0%a5%83%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%a7%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b5/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
		</item>
		<item>
		<title>जागतिक तापमानवाढ &#8211; सद्यस्थिती, समिक्षा व उपाययोजना</title>
		<link>http://gangajal.org.in/blog/2010/09/%e0%a4%9c%e0%a4%be%e0%a4%97%e0%a4%a4%e0%a4%bf%e0%a4%95-%e0%a4%a4%e0%a4%be%e0%a4%aa%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a4%a2-%e0%a4%b8%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%b8%e0%a5%8d-2/</link>
		<comments>http://gangajal.org.in/blog/2010/09/%e0%a4%9c%e0%a4%be%e0%a4%97%e0%a4%a4%e0%a4%bf%e0%a4%95-%e0%a4%a4%e0%a4%be%e0%a4%aa%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a4%a2-%e0%a4%b8%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%b8%e0%a5%8d-2/#comments</comments>
		<pubDate>Sat, 04 Sep 2010 05:51:18 +0000</pubDate>
		<dc:creator>admin</dc:creator>
				<category><![CDATA["Jan Jodo Ganga Yatra"]]></category>
		<category><![CDATA[Annual Magazine]]></category>
		<category><![CDATA[Articles]]></category>
		<category><![CDATA[Climate Change]]></category>
		<category><![CDATA[Culture]]></category>
		<category><![CDATA[Downloads]]></category>
		<category><![CDATA[Environment]]></category>
		<category><![CDATA[Ganga]]></category>
		<category><![CDATA[Gangajal Nature Foundation]]></category>
		<category><![CDATA[Global Warming]]></category>
		<category><![CDATA[India]]></category>
		<category><![CDATA[Indian Agriculture]]></category>
		<category><![CDATA[Maharashtra]]></category>
		<category><![CDATA[Mission Tree Plantation]]></category>
		<category><![CDATA[Panchganga]]></category>
		<category><![CDATA[Photography & documentry Competation]]></category>
		<category><![CDATA[Pollution]]></category>
		<category><![CDATA[River]]></category>
		<category><![CDATA[River Ganga]]></category>
		<category><![CDATA[River Koshi]]></category>
		<category><![CDATA[River Sindhu]]></category>
		<category><![CDATA[Water Pollution]]></category>
		<category><![CDATA[World Photography Day !]]></category>
		<category><![CDATA[Yamuna]]></category>
		<category><![CDATA[water]]></category>
		<category><![CDATA[we love India]]></category>
		<category><![CDATA[we love Mumbai]]></category>
		<category><![CDATA[wild life]]></category>
		<category><![CDATA[मराठी Posts]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://gangajal.org.in/blog/?p=6222</guid>
		<description><![CDATA[नागरीकरणामध्‍ये महाराष्‍ट्राचा देशामध्‍ये अव्‍वल नंबर लागतो. महाराष्‍ट्रामध्‍ये ४३ टक्‍यांपेक्षा जास्‍त लोकसंख्‍या शहरी भागामध्‍ये राहते. त्‍यामुळे शहरी ‍ भागात नागरी पर्यावरण सुविधांची उणीव भासते. वाढत्‍या लोकसंख्‍येमुळे व औद्योगिक क्रांतीमुळे हवेतील प्रदूषक घटकांचे प्रमाण प्रचंड वेगाने वाढते आहे. आज नैसर्गिक साधन संपत्‍तीचा वापर वाढला आहे. वाढत्‍या लोकसंख्‍येच्‍या मुलभूत गरजा &#8211; अन्‍न, वस्‍त्र व निवारा भागविण्‍यासाठी मोठया प्रमाणावर [...]]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p style="text-align: justify;"><a href="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/ATT00157.jpg"><img class="alignleft size-full wp-image-6238" title=" " src="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/ATT00157.jpg" alt="" width="202" height="286" /></a>नागरीकरणामध्‍ये महाराष्‍ट्राचा  देशामध्‍ये अव्‍वल नंबर लागतो. महाराष्‍ट्रामध्‍ये ४३ टक्‍यांपेक्षा जास्‍त  लोकसंख्‍या शहरी भागामध्‍ये राहते. त्‍यामुळे शहरी ‍ भागात नागरी  पर्यावरण सुविधांची उणीव भासते. वाढत्‍या लोकसंख्‍येमुळे व औद्योगिक  क्रांतीमुळे हवेतील प्रदूषक घटकांचे प्रमाण प्रचंड वेगाने वाढते आहे. आज  नैसर्गिक साधन संपत्‍तीचा वापर वाढला आहे. वाढत्‍या लोकसंख्‍येच्‍या मुलभूत  गरजा &#8211; अन्‍न, वस्‍त्र व निवारा भागविण्‍यासाठी मोठया प्रमाणावर  उद्योगधंदे सुरु झाले. इमारती, फर्निचर, इंधन व औद्योगिक उत्‍पादने या  सर्वांसाठी भरमसाठ जंगलतोड सुरु झाली. जंगलतोडीतून वनसृष्‍टी लोप पावली.  औद्योगिकीकरणात व वाहनांच्‍या संख्‍येत प्रचंड वाढ झाल्‍यामुळे कार्बन  डायऑक्‍साईड, सल्‍फर डायऑक्‍साईड यांचे प्रमाण खूप वाढत चालले आहे.  झपाटयाने होणारे नागरीकरण व औद्योगिकीकरण यांमुळे नैसर्गिक संपत्‍तीचा  मोठया प्रमाणावर वापर होऊन पर्यावरणाचा र्‍हास होत आहे. जागतिक तापमानवाढ  (ग्‍लोबल वॉर्मिग) ही एक जागतिक समस्‍या आहे. वातावरणात अस्तित्‍वात असलेले  काही वायू, पाण्‍याची वाफ, कार्बन डायऑक्‍साईड, मिथेन वायू,  क्‍लोरोफ्ल्युरोकार्बन, ट्रोपोस्‍पेरीक ओझोन आणि नायट्रस ऑक्‍साईड या  वायूंच्‍या वाढत्‍या प्रमाणामुळे ग्रीन हाऊस परिणाम जाणवत आहे. या वायूंचे  वातावरणातील प्रमाण वाढण्‍याचे करण हे मुख्‍यत्‍वे वाढते औद्योगिकीकरण व  नागरीकरणाचा ताण, ज्‍वलनशील इंधन, खनिज तेल, नि‍रनिराळे वायू, जंगलांची  जाळपोळ, जंगलांची खुंटलेली वाढ तसेच नायट्रोजनयुक्‍त खतांचा मोठया  प्रमाणावर होत असलेला वापर इ. आहे. भारतीय शेती ही पूर्णतः लहरी  निसर्गमानावर अवलंबून आहे.</p>
<h2><strong>हवामान बदलाचा भारतावरील प्रभाव :</strong></h2>
<p style="text-align: justify;">वातावरणातील बदल हा पृथ्‍वीवरील  पर्यावरणीय, सामाजिक, आर्थिक विकासाला निःशंकपणे धोका आहे. वातावरणातील  बदलामुळे प्रादेशिक हवामानामधील प्रत्‍यक्ष व जैविक बदल तर झालेलाच आहे.  तथापि, त्‍याचा गंभीर परिणाम सामाजिक व आर्थिक उन्‍नतीवर होत आहे.  वातावरणातील बदलाचा जगभरातील सर्व देशांवर विपरित परिणाम होत असला, तरी  विकसित देशांपेक्षा त्‍याचा वाईट परिणाम विकसनशील देशांवर अधिक प्रमाणात  होत आहे. भारतामध्‍ये इतर विकसनशील देशांप्रमाणे वातावरणातील विचित्र  बदलाच्‍या घटना, समुद्राच्‍या पाण्‍याची वाढती पातळी, वन-जमिनीचा र्‍हास,  पाण्‍याकरिता होणारे संघर्ष, शेती व शेतीच्‍या उत्‍पन्‍नावर होणारे विपरित  बदल, आरोग्‍य व पायाभूत सुविधा इत्‍यादी परिणामांना समर्पकपणे तोंड  देण्‍यासाठी पुरेशा साधनसंपत्‍तीचा व तंत्राज्ञानाचा अभाव आहे.</p>
<h2 style="text-align: justify;">हवामान बदलाचा भारतावरील संभाव्‍य प्रभाव :</h2>
<ul style="text-align: justify;">
<li>भारताच्‍या ७६०० किमी. लांबीच्‍या समुद्राच्‍या पाण्‍याची वाढत असलेली पातळी.</li>
<li>समुद्राजवळ राहणार्‍या २०% लोकांना स्‍थलांतरीत करण्‍याची गरज आहे.</li>
<li>देशातील २५% लोकसंख्‍या ही वाढत्‍या वादळ वार्‍याचा व पुराच्‍या धोक्‍याचा सामना करीत आहे.</li>
<li>हिमालयातील ग्‍लेशिअर्स वितळत आहेत व त्‍यांचे नदीत रुपांतर होत आहे.</li>
<li>७०% वनस्‍पती नवीन बदलांचा स्‍वीकार करु शकत नाही.</li>
<li>२०,००० पेक्षा जास्‍त गावांचे वाळवंटात रुपांतर होत आहे.</li>
<li>शेतीच्‍या उत्‍पादनावर यांचा गंभीर प्रभाव पडला आहे.</li>
<li>रोगांचे प्रादुर्भाव होण्‍याचे प्रमाण वाढत आहे जसे मलेरिया.</li>
</ul>
<h2 style="text-align: justify;">हवामान बदल :- भारताचा प्रतिसाद</h2>
<p style="text-align: justify;">भारत सरकारने जागतिक परषिदेत घो‍षित  केल्‍याप्रमाणे विकसाची मुद्दे आणि त्‍यासंबधित हवामान बदलाच्‍या मुद्दयाचे  एकत्रिकरण करुन त्‍याची चौकट आखल्‍यास हवामानातील बदल परिणामकरित्‍या  हाताळता येतील. जी. एच. जी. (ग्रीन हाऊस गॅसेस) चे परिणाम सौम्‍य  करण्‍यासाठी व त्‍याचा स्‍वीकार करण्‍याची पध्‍दती अशा रितीने तयार करावी  की जेणेकरुन त्‍याद्वारे विकसनशील देशांना जलद आ‍‍र्थिक वाढ आणि दशलक्ष  विकासाचे उद्दिष्‍ट (Millennium Development Goals) गाठता येईल व त्‍यासाठी  पुरेशा साधनांची उपलब्‍धता करावी लागणार आहे. हवामान बदलाबाबत भारताचा  प्रतिसाद हा व्‍यापक स्‍वरुपाचा आहे. कमी प्रमाणात परंतु नियमितपणे घातक  वायूंच्या उत्सर्जनाचा आलेख मर्यादीत ठेवून विकासाची वाटचाल करण्‍यात येत  आहे. जसे बदलत्‍या जीवनशैलीचा आलेख, पुनर्वापर करण्‍यायोग्‍य उर्जेच्‍या  स्‍त्रोतांचा वापर, उर्जेच्‍या कार्यक्षमतेत सुधारणा, वाहतूक धोरणात  रेल्‍वे-रस्‍ते यांचा वापर करुन वाहतूक महामार्गाचे जाळे विकसित करणे,  मोटारवाहन वापराच्‍या धोरणात सर्वोत्‍तम आंतरराष्‍ट्रीय सुरक्षा व  उर्त्‍सजनाच्‍या कसोटींचा अवलंब करणे, ग्रामीण योजनेत आशावादी जीवन निर्माण  करणे, नष्‍ट झालेली हिरवळ पुन्‍हा प्राप्‍त करणे इत्‍यादींचा त्‍यात  समावेश आहे. भारत हे उभरते जागतिक केंद्र आहे. औद्योगिक उर्जा कार्यक्षमता,  निवासी आणि औद्योगिक क्षेत्रासाठी इमारत बांधणी, नवीन उर्जा स्‍त्रोतांचा  शोध व त्‍यांचे पुनरुज्जीवन करुन त्‍यांचा विकास व त्‍याचे उपयोजन  करण्‍यामध्‍ये भारत एक महत्‍वपूर्ण भूमिका बजावत आहे.</p>
<p style="text-align: justify;">ग्रीन हाऊस गॅसेस उत्सर्जन मर्यादीत  ठेवण्‍याकरीता आर्थिक कार्यक्रमात बदल आवश्‍यक असून त्‍याचा जनतेवर लादला  जाणारा खर्च कमी करणे आवश्‍यक आहे. भारताचे दरडोई (per capita) कार्बन  उत्‍सर्जन प्रमाण १.२ टन असून चीनचे ३.८४ टन आणि अमेरिकेचे २१.३ असे आहे.  जागतिक पातळीवर सौम्‍य उपाययोजनेबाबत अद्याप नि‍रनिराळया समित्‍यांमध्‍ये  चर्चासत्र आणि वादसंवाद चालू असून त्‍यात असे निदर्शनास आले आहे की,  भारतातील औद्योगिक क्षेत्राच्‍या वाटचालाचा आलेख हा कमी कार्बन  अर्थव्‍यवस्‍थेच्‍या दिशेने जात आहे. आऊटसोर्सिंग, तंत्रज्ञानाची  देवाणघेवाण तसेच कंपन्‍या व व्‍यवसाय ताब्‍यात घेणे, व्‍यापार इत्‍यादी  बाबी भारताचा जागतिक अर्थव्‍यवस्‍थेतील वाढता सहभाग दर्शवितात, भारतीय  कंपन्‍यांनी हवामानाशी सुसंगत / मैत्रीपूर्ण अशा तंत्रज्ञानाचा स्‍वीकार  करुन त्‍याद्वारे प्रक्रिया करुन खनिज तेलांवर असलेली अवलंबता कमी करण्‍यात  यश मिळविले आहे. स्थिर जीडीपी वाढीचा दर ८% असून उर्जेचा वापर हा ४%  पेक्षा कमी आहे.</p>
<h2 style="text-align: justify;">ग्रीन हाऊस गॅसेस तंत्राज्ञानाची यादी</h2>
<p style="text-align: justify;">पृथ्‍वीच्‍या वातावरणातील कार्बन  वायूचे (ग्रीन हाऊस गॅसेस) प्रमाण कमी व प्रतिबंधीत करण्‍यासाठी योग्‍य  साधनसामुग्रीचा व पध्‍दतीचा अवलंब करणे ही ग्रीन हाऊस गॅसेस तंत्रज्ञानाची  व्‍याख्‍या करता येईल. ग्रीन हाऊस गॅसेस तंत्रज्ञानाच्‍या विकासासाठी  संभाव्‍य प्रकल्‍पाची निवड सर्वे ऑफ इनव्‍हायरोमेंटल प्रोटेक्‍शन  एक्‍सपेंडिचर आणि इनव्‍हायरोमेंटल इंडस्‍ट्री सर्वे या दोन पर्यावरणीय  संस्‍थांनी सर्वेक्षणाद्वारे केलेले आहे.</p>
<p style="text-align: justify;">दि सर्वे ऑफ इनव्‍हायरोमेंटल  प्रोटेक्‍शन एक्‍सपेंडिचर यांनी ग्रीन हाऊस गॅसेस कमी प्रमाणात उत्सर्जित  करण्‍यासाठी योग्‍य साधनसामुग्री व पध्‍दती विहीत केलेल्‍या आहेत. दि  इनव्‍हायरोमेंटल इंडस्‍ट्री सर्वे यांनी ग्रीन हाऊस गॅसेस तंत्रज्ञानाचे एक  किंवा अधिक प्रकारचे उत्‍पादन, विक्री आणि विपणन याद्वारे मिळालेला महसूल  या आधारे माहिती गोळा करण्‍यात आली आहे.</p>
<ul style="text-align: justify;">
<li>सोलार एनर्जी</li>
<li>वेस्‍ट टू एनर्जी</li>
<li>विंड एनर्जी</li>
<li>स्‍मॉल, मिनी आणि मायक्रो हायड्रोइलेक्‍ट्रीसिटी</li>
<li>इंधन पेशी (वाहतूक आणि साधनसामुग्री)</li>
<li>पर्यायी इंधन तंत्रज्ञान</li>
<li>को-जनरेशन</li>
<li>मिथेन वायू संग्रहित करणे किंवा लॅन्‍डफिल ठिकाणांचा वापर किंवा शेतीचे साधने</li>
<li>स्‍वच्‍छ तंत्रज्ञान आणि संबंधित घटक</li>
<li>इतर नवीकरण उर्जा स्‍त्रोत (लाटा, सामुद्रिक औष्णिक उर्जा परिवर्तन)  उर्जेच्‍या रुपांतरासाठी व उपयोगितेसाठी आवश्‍यक इतर पध्‍दती किंवा  साधनसामुग्री</li>
</ul>
<h2 style="text-align: justify;">हवामान बदलाचे सौम्‍य धोरण(Strategies to Mitigate Climate Change)</h2>
<p style="text-align: justify;">हवामान बदलाच्‍या सौम्‍य धोरणात  निरनिराळया विभागाच्‍या एकत्रित कृतीचा समावेश आहे. नवनवीन उर्जा स्‍त्रोत  तंत्रज्ञान आणि औद्योगिक क्षेत्रासाठी उर्जेची उपयोगिता आणि उर्जा प्रकल्‍प  याव्‍यतिरिक्‍त वाहतूक, नागरी उडड्यन विभाग, ग्रीन बिल्‍डींग,  उपभोक्‍ताच्‍या आवडीनुसार पर्यावरणीय उपयंत्र व साधनसामुग्रीचा दर्जा या  विभागावर लक्ष केंद्रीत करणे आवश्‍यक आहे. मुक्‍त आणि खुले उर्जा आणि  कार्बन बाजारपेठ, भविष्‍यासाठी स्‍वच्‍छ संकेतमान्‍य तंत्रज्ञानाची गरज  तसेच हवामानाशी सुसंगत व मैत्रीपूर्ण नवीन तंत्रज्ञानाचे संशोधन आणि विकास  करणे आवश्‍यक आहे. या व्‍यतिरिक्‍त पाण्‍याच्‍या वापराची उपयोगिता व उत्‍तम  व योग्‍य शेती व जंगलवाढ होणे आवश्‍यक आहे.</p>
<p style="text-align: justify;">भारतातील उद्योगांनी सदर योजनांचा  अवलंब केल्‍यास कमी कार्बन अर्थव्‍यवस्‍थेसाठी बेडूकउडी ठरेल. भारताने या  आधीच उर्जाक्षेत्र – जीडीपी याबाबतीत यश साध्‍य केले आहे. सदर उद्दिष्‍ट हे  नॉन-कार्बन इंधन, नवनवीन आणि तंत्रज्ञानाचा व पध्‍दतीचा उद्योगधंदे, उर्जा  निर्मिती आणि वाहतूक, निवासी आणि औद्योगिक क्षेत्रांसाठी योग्‍य धोरणांचा  अवलंब करुन गाठता येते. भारतीय उद्योग हा नेहमीच नवनवीन क्‍लृप्‍ती वा उकल  करण्‍यास कटिबध्‍द आहे.</p>
<p style="text-align: justify;">भारताने हवामान बदलाच्या आव्‍हानांचा  समर्थपणे मुकाबला करण्‍यासाठी सौम्‍य तंत्रयोजनांचा स्विकार करणे आवश्‍यक  आहे. चिरंतन विकासाच्‍या आव्‍हानातील हवामान बदल हा महत्‍वाचा भाग आहे.</p>
<h2 style="text-align: justify;">हवामान बदल – राष्‍ट्रीय कृती आराखडा</h2>
<p style="text-align: justify;">पंतप्रधानमंत्री यांनी नवी दिल्‍ली  येथे ३० जून २००८ रोजी राष्‍ट्रीय कृती आराखडा – हवामान बदलाची स्‍थापना  केली. चिरंतन विकासाकडे वाटचाल करण्‍यासाठी या योजनांची काळजीपूर्वक आखणी  करण्‍यात आली आहे. जेणेकरुन आर्थिक वाढ ही चिरंतन पर्यावरणाच्‍या विकासाने  व्‍हावी.  खालील आठ महत्‍वपूर्ण राष्‍ट्रीय योजनेचा / मंडळाचा समावेश त्‍यात करण्‍यात  आला आहे.</p>
<ul style="text-align: justify;">
<li>राष्‍ट्रीय सौर उर्जा योजना</li>
<li>उर्जा वापर उपयोगितेकरीता वाढती क्षमता योजना</li>
<li>सस्‍टेनेबल हॅबीटॅट</li>
<li>राष्‍ट्रीय जल संसाधन योजना</li>
<li>हिमालयीन पर्यावरण संतुलन</li>
<li>हरित भारत राष्‍ट्रीय योजना</li>
<li>शेतीच्‍या चिरंतन विकासासाठी राष्‍ट्रीय योजना</li>
<li>हवामान बदलाच्‍या माहितीचे राष्‍ट्रीय योजना</li>
</ul>
<p style="text-align: justify;">या योजनांच्‍या संबंधित माहिती  राज्‍याच्‍या महसुल व वने, उद्योग व उर्जा, शेती, ग्रामीण विकास आणि  मृदसंधारण, जल संसाधन, महाराष्‍ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ यांच्‍याकडून  प्राप्‍त माहितीनुसारः</p>
<p style="text-align: justify;">उद्योग व उर्जा विभागाने महाराष्‍ट्र  उर्जा विकास एजन्‍सीच्‍या माध्‍यमातून निरनिराळया मुद्दयांवर विचारविनिमय  करुन कृती आराखडा सुचविला आहे. कृती आराखडयात सुचविलेल्‍या मुद्दयांमध्‍ये –  नवीकरण उर्जा कार्यक्रम, वाहतूकीसाठी इंधन आणि औद्योगिक इंधन – बायोडिझेल /  बायोइथेनोल, योजनाकरीता ससाधनांची उपलब्‍धता, वायू उर्जा, बायोगॅस आधारीत  उर्जानिर्मिती तंत्रज्ञान, लघूश्रेणीचे हायड्रोपावर इत्‍यादी बाबींचा  समावेश आहे.</p>
<p style="text-align: justify;">भारत सरकारच्‍या जल संसाधन विभागाने  राष्‍ट्रीय जल संसाधन योजनेअंतर्गत 6 समित्‍या गठीत केल्‍या आहेत. जसे  पॉलीसी ऍन्‍ड इस्‍टीटयुशनल फ्रेमवर्क, भूपृष्‍ट जल व्‍यवस्‍थापन, भूजल  व्‍यवस्‍थापन, घरगुती आणि औद्योगिक जल व्‍यवस्‍थापन, निरनिराळया कारणांसाठी  पाण्‍याचा योग्‍य वापर करणे, खोरे / पात्र पातळी योजना व व्‍यवस्‍थापन.  सचिव, जल संसाधन विभाग हे पॉलीसी ऍन्‍ड इस्‍टीटयुशनल फ्रेमवर्क समितीचे  सदस्‍य आहेत.</p>
<p style="text-align: justify;">ऍग्रीकल्‍चर ऍन्‍ड ऐडीएफ विभागाने  स्‍थानिक परिस्थितीचा जसे हवामान, माती, पावसाचे प्रमाण याचा विचार करुन  दापोली, अकोला, परभणी आणि राहूरी या कृषि विद्यापीठांनी कृती आराखडा तयार  केला आहे. त्‍यानुसार कृषि विभागाने स्‍वयंचलित हवामान केंद्र, एरोसोल्‍स  इन्स्ट्रूमेंट, स्‍पोरस कांऊटिंग यंत्र तापमानकासह, पाने, किटकांमुळे  होणारी आर्द्रता मोजण्‍याचे प्रतिकृती, मृदु व्‍यवस्‍थापन आणि पिक  व्‍यवस्‍थापन या बाबी अंतर्भूत आहेत.</p>
<p style="text-align: justify;">महसुल आणि वने विभागाने राष्‍ट्रीय  वने धोरणानुसार १९८८ साली महाराष्‍ट्र राज्‍याच्‍या एकूण भौगोलिक जागेपैकी  ३३% जागा झाडांनी व्‍यापली होती. सद्यस्थितीत हे प्रमाण २०.१३%  इतके झाले  आहे. त्‍यामुळे वन विभागाने एकूण ३३ भौगोलिक भाग जंगलमय करण्‍यासाठी कृती  कार्यक्रम आखला आहे.</p>
<p style="text-align: justify;">हवामानातील बदलावर मात करण्‍यासाठी  राज्‍य स्‍तरावर महाराष्‍ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडे स्‍वच्‍छ  तंत्रज्ञान कक्ष सुरु करण्‍यात आलेला आहे. या कक्षाद्वारे वातावरणातील  होणारे बदल रोखण्‍यासाठी, स्‍वच्‍छ तंत्रज्ञान विकासासाठी जनजागृती करणे,  स्‍वच्‍छ तंत्रज्ञान विकास प्रकल्‍प तयार करण्‍यासाठी स्‍थानिक स्‍वराज्‍य  संस्‍था, उद्योग व शासकीय संस्‍था यांना योग्‍य ते मार्गदर्शन व मदत  उपलब्‍ध करुन देणे, स्‍वच्‍छ तंत्रज्ञान विकास प्रकल्‍पासाठी खास निधीची  निर्मिती करणे, स्‍वच्‍छ तंत्रज्ञान विकासासाठी सर्वसंबंधीतांची क्रियाशील  भागीदारीचे जाळे तयार करणे. इत्‍यादी कार्ये करण्‍यात येणार आहेत.</p>
<p style="text-align: justify;">
<p style="text-align: justify;"><strong>जी.एन.वराडे</strong><br />
संचालक, पर्यावरण विभाग<br />
महाराष्‍ट्र शासन</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>साभार- पर्यावरण माहिती प्रणाली केंद्र</strong></p>
<p style="text-align: justify;">पर्यावरण विभाग<br />
महाराष्‍ट्र शासन</p>
<p style="text-align: justify;"><a title="http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/?q=GW_currentscenario" href="http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/?q=GW_currentscenario" target="_blank">http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/?q=GW_currentscenario</a></p>
<p style="text-align: center;"><a href="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/M_SrushtiMitra1.jpg"><img class="aligncenter size-full wp-image-6243" title=" " src="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/M_SrushtiMitra1.jpg" alt="" width="677" height="982" /></a></p>
]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://gangajal.org.in/blog/2010/09/%e0%a4%9c%e0%a4%be%e0%a4%97%e0%a4%a4%e0%a4%bf%e0%a4%95-%e0%a4%a4%e0%a4%be%e0%a4%aa%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a4%a2-%e0%a4%b8%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%b8%e0%a5%8d-2/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
		</item>
		<item>
		<title>एक बार फिर जी एम खाद्य पदार्थ लाने की तैयारी</title>
		<link>http://gangajal.org.in/blog/2010/09/%e0%a4%8f%e0%a4%95-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%ab%e0%a4%bf%e0%a4%b0-%e0%a4%9c%e0%a5%80-%e0%a4%8f%e0%a4%ae-%e0%a4%96%e0%a4%be%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%af-%e0%a4%aa%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%b0/</link>
		<comments>http://gangajal.org.in/blog/2010/09/%e0%a4%8f%e0%a4%95-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%ab%e0%a4%bf%e0%a4%b0-%e0%a4%9c%e0%a5%80-%e0%a4%8f%e0%a4%ae-%e0%a4%96%e0%a4%be%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%af-%e0%a4%aa%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%b0/#comments</comments>
		<pubDate>Sat, 04 Sep 2010 05:40:41 +0000</pubDate>
		<dc:creator>admin</dc:creator>
				<category><![CDATA["Jan Jodo Ganga Yatra"]]></category>
		<category><![CDATA[Annual Magazine]]></category>
		<category><![CDATA[Articles]]></category>
		<category><![CDATA[Climate Change]]></category>
		<category><![CDATA[Culture]]></category>
		<category><![CDATA[Downloads]]></category>
		<category><![CDATA[Environment]]></category>
		<category><![CDATA[Ganga]]></category>
		<category><![CDATA[Gangajal Nature Foundation]]></category>
		<category><![CDATA[Global Warming]]></category>
		<category><![CDATA[Human Rights]]></category>
		<category><![CDATA[India]]></category>
		<category><![CDATA[Indian Agriculture]]></category>
		<category><![CDATA[Maharashtra]]></category>
		<category><![CDATA[Mission Tree Plantation]]></category>
		<category><![CDATA[Panchganga]]></category>
		<category><![CDATA[Photography & documentry Competation]]></category>
		<category><![CDATA[Pollution]]></category>
		<category><![CDATA[River]]></category>
		<category><![CDATA[River Ganga]]></category>
		<category><![CDATA[River Koshi]]></category>
		<category><![CDATA[River Sindhu]]></category>
		<category><![CDATA[Water Pollution]]></category>
		<category><![CDATA[Yamuna]]></category>
		<category><![CDATA[water]]></category>
		<category><![CDATA[we love India]]></category>
		<category><![CDATA[हिंदी Posts]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://gangajal.org.in/blog/?p=6217</guid>
		<description><![CDATA[खाद्य सुरक्षा के नाम पर एक बार फिर हमारे मुल्क में जीएम फसलों और खाद्य पदार्थों के प्रवेश की तैयारियां हैं. जीएम फूड के ख़िला़फ उठी तमाम आवाज़ों और पर्यावरण एवं जैव तकनीक मंत्रालय के मतभेदों को दरकिनार कर यूपीए सरकार संसद के मानसून सत्र में भारतीय जैव नियामक प्राधिकरण विधेयक 2009 लाने का मन [...]]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p style="text-align: justify;"><img class="alignleft" title="एक बार फिर जी एम खाद्य पदार्थ लाने की तैयारी" src="http://www.chauthiduniya.com/wp-content/uploads/2010/09/8-b-250x150.jpg" alt="" width="250" height="150" />खाद्य  सुरक्षा के नाम पर एक बार फिर हमारे मुल्क में जीएम फसलों और खाद्य  पदार्थों के प्रवेश की तैयारियां हैं. जीएम फूड के ख़िला़फ उठी तमाम आवाज़ों  और पर्यावरण एवं जैव तकनीक मंत्रालय के मतभेदों को दरकिनार कर यूपीए सरकार  संसद के मानसून सत्र में भारतीय जैव नियामक प्राधिकरण विधेयक 2009 लाने का  मन बना रही है. इस विधेयक को लाने के पीछे सरकार की दलील है कि इससे मुल्क  में जीएम फूड और फसलों को बढ़ावा मिलने के साथ-साथ भूख की समस्या भी हल  होगी. ऐसे व़क्त में जब दुनिया के कई मुल्कों ने अपने यहां जेनेटिक  मोडिफिकेशन से विकसित फसलों की खेती पर पाबंदी लगा दी है, तब हमारे मुल्क  के नीति नियंताओं द्वारा इसकी खेती के लिए दरवाजे खोलना किसी के भी गले  नहीं उतर रहा है. ग़ौरतलब है कि बीते साल जैव प्रौद्योगिकी नियामक द्वारा  बीटी बैगन की व्यवसायिक खेती को मंजूरी मिलने के बाद से ही पूरे मुल्क में  यह बहस जारी है कि जीन परिवर्धित खाद्यानों की खेती क्या हमारी ज़रूरत बन गई  है या हम इसे हड़बड़ी में बिना इसके ख़तरों को जाने-पहचाने अपने यहां लागू कर  रहे हैं? बीटी बैगन के देशव्यापी विरोध के बाद हालांकि सरकार ने उस व़क्त  अपने बढ़ते क़दम पीछे खींच लिए थे, लेकिन अपना इरादा नहीं बदला. इसी का नतीजा  है कि जीएम फूड लाने के लिए इस मर्तबा सरकार पूरी तैयारी से आ रही है.  संसद में इसके लिए बाक़ायदा विधेयक लाया जा रहा है. इस विधेयक में  अप्रत्यक्ष रूप से ऐसे कई प्रावधान हैं, जो विधेयक की नीयत पर सीधे-सीधे  सवाल खड़े करते हैं.</p>
<blockquote style="text-align: justify;"><p>अमेरिका की जीएम फूड  कंपनियों और उनके उत्पाद मुल्क में जल्द से जल्द और  बिना किसी रोक-टोक आ  सकें, इसके लिए सरकार कमर बांध कर तैयारियों में लगी  हुई है. विधेयक के  मार्फत दरअसल सरकार जीएम फसलों के विरोध को पूरी तरह  कुचलना चाहती है. इस  पूरी कवायद के पीछे बहुराष्ट्रीय कंपनियों के निजी हित  भी काम कर रहे हैं.  लिहाज़ा वे जीएम फसलों के हक़ में माहौल बना रही हैं.  प्रायोजित रिसर्च के  जरिए इन फसलों के फायदे गिना रही हैं. अफसोस की बात यह  है कि इन प्रायोजित  रिसर्चों में हमारे कृषि वैज्ञानिक भी आगे-आगे हैं.</p></blockquote>
<p style="text-align: justify;">बीते कुछ सालों से खाद्य सुरक्षा, जीएम तकनीक एवं उसके उत्पादों के  नतीजों की ओर अवाम और सरकार का ध्यान अपनी ओर खींचने में सक्रिय संगठन  पैरवी के निदेशक अजय कुमार झा विधेयक के कई प्रावधानों से सहमत नहीं हैं.  वह कहते हैं कि इस विधेयक में स्वास्थ्य और जैव सुरक्षा को लेकर बहुत कमज़ोर  नियम हैं. यहां तक कि हिंदुस्तानी हालत और उपयुक्तता को देखने के लिए कई  इलाक़ों में परीक्षण की बात यह विधेयक नहीं करता है. ग़ैर जीएम प्रजातियों के  संदूषण को रोकने के लिए भी इसमें कोई प्रावधान नहीं है. न ही संदूषण के  लिए बीज निर्माता पर कोई ज़िम्मेदारी डाली गई है. जानकारी के संदर्भ में भी  इसमें बहुत बेतुके प्रावधान हैं. इनके मुताबिक़ जीएम फूड के बारे में किए गए  किसी भी निर्णय को सूचना के अधिकार के दायरे से बाहर रखा गया है. साथ ही  जीएम फूड और फसलों के बारे में बिना सबूत ग़लत और भ्रामक जानकारी फैलाने  वालों के लिए गंभीर दंड का प्रावधान है. जब दुनिया के तमाम वैज्ञानिकों में  मानव, जीव-जंतुओं और पर्यावरण पर जीएम फूड के दूरगामी प्रभावों के बारे  में एक राय नहीं है, ऐसे में इन प्रावधानों का मक़सद निश्चित तौर पर जीएम  फूड और फसलों का विरोध कर रहे लोगों को प्रताड़ित करना है.</p>
<p style="text-align: justify;">विधेयक में इसके अलावा एक कमी और है, इसमें स्वामीनाथन टास्क फोर्स की  अनुशंसाओं को पूरी तरह से नज़रअंदाज़ किया गया है. स्वामीनाथन टास्क फोर्स ने  सरकार को अपनी स़िफारिशें सौंपते हुए कहा था कि किसी भी बायो तकनीक नियमन  नीति का मक़सद पर्यावरण की सुरक्षा, किसान परिवार का कल्याण, कृषि व्यवस्था  का पर्यावरणगत एवं आर्थिक टिकाऊपन, उपभोक्ताओं के स्वास्थ्य एवं पोषण के  मामले में सुरक्षा और देशी-विदेशी व्यापार की सुरक्षा एवं देश की जैव  सुरक्षा. लेकिन अफसोस! विधेयक बनाते समय इन चिंताओं पर बिल्कुल भी ध्यान  नहीं दिया गया. विधेयक में जिस तरह के प्रावधान हैं, वे जीएम तकनीक और  उत्पादों का नियमन नहीं, बल्कि विनियमन का काम करेंगे. दिखने में भले ही यह  विधेयक नया दिख रहा हो, पर एक तरह से देखें तो यह विधेयक पुराने एनबीआरए  नामक बिल का थोड़ा बदला रूप है, जिसका मुल्क भर में कृषि विशेषज्ञों,  सामाजिक संगठनों, पर्यावरणविदों और 11 सूबाई सरकारों ने कड़ा विरोध किया था.  बावजूद इसके अमेरिका की जीएम फूड कंपनियों और उनके उत्पाद मुल्क में जल्द  से जल्द और बिना किसी रोक-टोक आ सकें, इसके लिए सरकार कमर बांध कर  तैयारियों में लगी हुई है. विधेयक के मार्फत दरअसल सरकार जीएम फसलों के  विरोध को पूरी तरह कुचलना चाहती है. इस पूरी कवायद के पीछे बहुराष्ट्रीय  कंपनियों के निजी हित भी काम कर रहे हैं. लिहाज़ा वे जीएम फसलों के हक़ में  माहौल बना रही हैं. प्रायोजित रिसर्च के जरिए इन फसलों के फायदे गिना रही  हैं. अफसोस की बात यह है कि इन प्रायोजित रिसर्चों में हमारे कृषि  वैज्ञानिक भी आगे-आगे हैं. यहां तक कि सरकार भी राष्ट्रीय हितों की ह़िफाज़त  करने के बजाय बहुराष्ट्रीय कंपनियों के स्वागत में लगी हुई है.</p>
<p style="text-align: justify;">कुल मिलाकर जीएम फसलों के टेस्ट के लिए वैज्ञानिक दृष्टि से जितने गहन  और लंबे परीक्षण की ज़रूरत होती है, वे वास्तव में हमारे यहां हुए ही नहीं  हैं. और यदि हुए हैं तो भी वे नाकाफी हैं. दुनिया भर का तजुर्बा हमें यह  बतलाता है कि खेती में जेनेटिक इंजीनियरिंग ख़तरनाक ही साबित हुई है.  जहां-जहां भी जीएम खाद्य फसलों का उत्पादन हो रहा है, वहां यह फूड क्रॉप्स  के तौर पर नहीं है. अमेरिका, जिसकी बहुराष्ट्रीय कंपनियों में हिंदुस्तान  के बीज बाज़ार पर क़ब्ज़ा करने की होड़ लगी है, में भी स़िर्फ जीएम सोयाबीन एवं  मक्का पैदा किया जा रहा है और उसका इस्तेमाल फूड क्रॉप्स के तौर पर नहीं  किया जाता. यूरोप के मुल्कों ने साफ तौर पर अपने यहां बीटी बैगन जैसे  जेनेटिक मोडिफिकेशन से विकसित फसलों की खेती पर पाबंदी लगा रखी है. जीएम  फूड के नतीजों का गंभीरता से जायज़ा लिए बिना उसे बढ़ावा देने की कोशिश  आख़िरकार हिंदुस्तानी उपभोक्ताओं के स्वास्थ्य से खेलना है. गोया कि यह  फसलें इंसान की सेहत और पर्यावरण दोनों के एतबार से ख़तरनाक हैं. जब तक दीगर  मुल्कों में जीएम फसलों के नतीजे साफ नहीं हो जाते, तब तक हिंदुस्तानी  सरकार को भी इन फसलों की पैरवी करने से बचना चाहिए, क्योंकि एक बार यह  विधेयक पास हो गया तो फिर सरकार के हाथ में भी कुछ नहीं रह जाएगा.</p>
<p><strong>साभार- चौथी दुनिया</strong></p>
<p><a class="aligncenter" title="http://www.chauthiduniya.com/2010/09/ek-bar-fir-ji-m-khadh-padarth-lane-ki-taiyari.html" href="http://www.chauthiduniya.com/2010/09/ek-bar-fir-ji-m-khadh-padarth-lane-ki-taiyari.html" target="_blank">http://www.chauthiduniya.com/2010/09/ek-bar-fir-ji-m-khadh-padarth-lane-ki-taiyari.html</a></p>
<p style="text-align: justify;"><img src="file:///C:/DOCUME%7E1/user/LOCALS%7E1/Temp/moz-screenshot-2.png" alt="" /></p>
]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://gangajal.org.in/blog/2010/09/%e0%a4%8f%e0%a4%95-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%ab%e0%a4%bf%e0%a4%b0-%e0%a4%9c%e0%a5%80-%e0%a4%8f%e0%a4%ae-%e0%a4%96%e0%a4%be%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%af-%e0%a4%aa%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%b0/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
		</item>
		<item>
		<title>वेदांता के लिए लाल झंडी, पास्को के लिए लाल जाजम&#8230;</title>
		<link>http://gangajal.org.in/blog/2010/09/%e0%a4%b5%e0%a5%87%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%a4%e0%a4%be-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b2%e0%a4%bf%e0%a4%8f-%e0%a4%b2%e0%a4%be%e0%a4%b2-%e0%a4%9d%e0%a4%82%e0%a4%a1%e0%a5%80-%e0%a4%aa%e0%a4%be/</link>
		<comments>http://gangajal.org.in/blog/2010/09/%e0%a4%b5%e0%a5%87%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%a4%e0%a4%be-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b2%e0%a4%bf%e0%a4%8f-%e0%a4%b2%e0%a4%be%e0%a4%b2-%e0%a4%9d%e0%a4%82%e0%a4%a1%e0%a5%80-%e0%a4%aa%e0%a4%be/#comments</comments>
		<pubDate>Thu, 02 Sep 2010 18:26:07 +0000</pubDate>
		<dc:creator>admin</dc:creator>
				<category><![CDATA["Jan Jodo Ganga Yatra"]]></category>
		<category><![CDATA[Annual Magazine]]></category>
		<category><![CDATA[Articles]]></category>
		<category><![CDATA[Climate Change]]></category>
		<category><![CDATA[Culture]]></category>
		<category><![CDATA[Downloads]]></category>
		<category><![CDATA[Environment]]></category>
		<category><![CDATA[Ganga]]></category>
		<category><![CDATA[Gangajal Nature Foundation]]></category>
		<category><![CDATA[Global Warming]]></category>
		<category><![CDATA[Human Rights]]></category>
		<category><![CDATA[India]]></category>
		<category><![CDATA[Indian Agriculture]]></category>
		<category><![CDATA[Mission Tree Plantation]]></category>
		<category><![CDATA[Panchganga]]></category>
		<category><![CDATA[Photography & documentry Competation]]></category>
		<category><![CDATA[Pollution]]></category>
		<category><![CDATA[River]]></category>
		<category><![CDATA[Rivera]]></category>
		<category><![CDATA[Water Pollution]]></category>
		<category><![CDATA[World Photography Day !]]></category>
		<category><![CDATA[Yamuna]]></category>
		<category><![CDATA[we love India]]></category>
		<category><![CDATA[wild life]]></category>
		<category><![CDATA[हिंदी Posts]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://gangajal.org.in/blog/?p=6182</guid>
		<description><![CDATA[केंद्र सरकार ने जिस तरह से वेदांत के प्रोजेक्ट को लाल झंडी दिखाई है, उससे एक साथ कई संदेश प्रसारित हो रहे हैं। यदि वेदांत का प्रोजेक्ट पर्यावरण को नुकसान पहुँचा सकता है, तो फिर दक्षिण कोरिया की पास्को केपनी के लिए लाल जाजम क्यों बिछाई जा रही है? उड़ीसा में 550 हेक्टेयर जंगल की [...]]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p style="text-align: justify;"><a href="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/Orissa.jpg"><img class="alignleft size-full wp-image-6187" title=" " src="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/Orissa.jpg" alt="" width="522" height="218" /></a>केंद्र सरकार ने जिस तरह से वेदांत के प्रोजेक्ट को लाल झंडी दिखाई है,  उससे एक साथ कई संदेश प्रसारित हो रहे हैं। यदि वेदांत का प्रोजेक्ट  पर्यावरण को नुकसान पहुँचा सकता है, तो फिर दक्षिण कोरिया की पास्को केपनी  के लिए लाल जाजम क्यों बिछाई जा रही है? उड़ीसा में 550 हेक्टेयर जंगल की  जमीन पर बॉक्साइट की खदान को खोदने की अनुमति वेदांता को नहीं दी गई।  इससेचेयरमेन अनिल अग्रवाल का वह सपना चकनाचूर हो गया, जिसमें वे भारत के  बड़े उद्योगपति बनना चाहते थे। एक तरफ उड़ीसा में वेदांत का प्रोजेक्ट  विवादास्पद बन गया है, तो दूसरी तरफ पास्को के लिए नरमी बरत रही है।<br />
वेदांता  के चेयरमेन अनिल अग्रवाल ने आरोप लगाया है कि उसके प्रोजेक्ट को रिलायंस  वाले मुकेश अंबानी की कंपनी को दिया जा रहा है। बात यह है कि मुकेश अंबानी  को यह अच्छी तरह से पता है कि सरकार को कैसे पटाया जाए? वैसे यह गुण उन्हें  अपने पिता से विरासत में मिला है। केंद्रीय वन एवं पर्यावरण मंत्री जयराम  रमेश वेदांत कंपनी के प्रोजेक्ट की जाँच के लिए एन.सी. सक्सेना समिति को  जवाबदारी सौंपी थी। सक्सेना समिति ने अपनी जाँच रिपोर्ट में तीन बातों का  विशेष रूप से उल्लेख किया है। उनका मुख्य मुद्दा यह है कि नियामगिरी पर्वत  पर जहाँ वेदांत कंपनी का माइनिंग प्रोजेक्ट की योजना है, वह स्थान वहाँ  बसने वाले डोगरिया कौध जाति के लिए वरदान है। नियामगिरी की पहाड़ियों में  इन आदिवासियों का दिल धड़कता है। इन्हीं पहाड़ियों से उनका जीवन चलता है।  इस पर्वत को वे साक्षात ईश्वर का दर्जा देते हैं। इसे वे ‘नियाम राजा’ के  नाम से पुकारते हैं। इस पर्वत के साथ उनकी धार्मिक भावनाएँ भी जुड़ी हैं।  समिति ने अपनी रिपोर्ट में कहा है कि उड़ीसा सरकार ने संयंत्र के लिए  भू-अधिग्रहण से पहले ग्राम सभा की मंजूरी लेने की आवश्यक औपचारिकता पूरी  नहीं की। वेदांता रिसोर्सेस को उड़ीसा की नियामगिरि पहाड़ियों में बॉक्साइट  की खुदाई के लिए पहले पर्यावरणीय स्वीकृति दे दी गई थी. लेकिन जांच की  रिपोर्ट के अनुसार वेदांता द्वारा किए जाने वाले खनन से लगभग 70 लाख वर्ग  किलोमीटर में फैले जंगल बर्बाद हो जाएंगे. रिपोर्ट के अनुसार इस तबाही से  स्थानीय डोंगरिया कौंध जनजाति का अस्तित्व खतरे में पड़ जाएगा। समिति के  अनुसार यदि इस जंगल में बाक्साइट के खनन की अनुमति दी जाती है, तो करीब 125  लाख पेड़ों को काटना होगा। इतने वृक्षों का संहार करके वेदांता जितना खनिज  निकालेगी, उसकी आयु मात्र 4 वर्ष ही होगी। जंगल अधिकार कानून के अनुसार  यदि किसी जंगल की जमीन उद्योगों के लिए इस्तेमाल में लाई जाती है, तो उस  जमीन पर रहने वालों की अनुमति लेना आवश्यक है। कौंध जाति के  लोग अपनी जमीन  वेदांता को देने के लिए तैयार ही नहीं थे। कंपनी ने खनन के लिए आदिवासियों  की अनुमति मिल गई है, इसके झूठे दस्तावेज तैयार किए गए। यह बात सक्सेना  समिति की जाँच में सामने आई।<br />
वेदांता कंपनी उड़ीसा में जिस प्रोजेक्ट पर  काम कर रही है, उसमें कुल 17 अरब डॉलर यानी करीब 7650 करोड़ रुपए के जंगी  निवेश की योजना थी। केवल <a href="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/mining.jpg"><img class="alignright size-full wp-image-6188" title="mining" src="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/mining.jpg" alt="" width="500" height="426" /></a>पर्यावरण नियमों का पालन न करने के कारण प्रोजेक्ट  को कैंसल कर देने का देश में यह पहला मामला है। केंद्रीय वन एव पर्यावरण  मंत्री जयराम रमेश ने देश भर के 64 प्रोजेक्ट को इसी तरह पर्यावरण विभाग की  अनुमति देने से इंकार कर दिया है। इसमें मुम्बई में वैकल्पिक एयरपोर्ट का  मामला भी शामिल है।<br />
वेदांता से सात गुना अधिक निवेश करने वाली पॉस्को  कंपनी द्वारा लोहे का कारखाना स्थापित करने का प्रोजेक्ट भी पर्यावरणीय  विवाद का शिकार हुआ है। दक्षिण कोरिया की पास्को कंपनी उड़ीसा के  जगतसिंहपुर जिले में लोहे का कारखाना स्थापित करना चाहती है। इसके माध्यम  से करीब 52 हजार करोड़ रुपए का विदेशी निवेश भारत आएगा। अब तक का यह सबसे  बड़ा विदेश निवेश है। पास्को कंपनी के खिलाफ भी पर्यावरण और जंगल अधिकार  मामलों में नियम कायदों का उल्लंधन करने की जानकारी केंद्र सरकार को है।  इसके बाद भी वेदांता कंपनी को काम बंद करने का आदेश देने वाली केंद्र सरकार  पास्को के खिलाफ सख्त नहीं हो पाई है। सरकार वेदांता के बजाए पास्को कंपनी  को प्राथमिकता दे रही है। ऐसा माना जा रहा है कि पास्को का केंद्र और  उड़ीसा सरकार के बीच समझौता हो चुका है। उड़ीसा सरकार ने 2005 में पास्को  के साथ जगतसिंहपुर जिले के फुजंगा में 1.20 करोड टन स्टील के उत्पादन की  क्षमता वाले कारखाना स्थापित करने का समझौता किया था। इस प्रोजेक्ट के लिए  पास्का को 4000 एकड़ उपजाऊ जमीन देने का वचन उड़ीसा सरकार ने दिया था।  इसमें से 3500 एकड़ जमीन पर सरकार का ही अधिकार है। शेष 500 एकड़ जमीन निजी  है। जिनकी निजी जमीन है, वे अपनी जमीन पास्को को किसी भी कीमत पर बेचने के  लिए तैयार नहीं है। जमीन हस्तगत करने के लिए सरकार ने जमीन मालिकों पर बल  का प्रयोग किया, किसानों पर कई बार गोलियाँ भी चलाई गई। लाशें भी बिछ गई।  पास्को को जो जमीन देनी है, उसमें 284 एकड़ जमीन धीकिया नामक गाँव की है।  इस गाँव की पंचायत ने बैठक में सर्वसम्मति से पास्को को अपनी जमीन न देने  का प्रस्ताव पारित किया था। बाजू के गाँव गोविंदपुर में भी इस तरह का  प्रस्ताव पारित किया गया था। ये गाँव पूरी तरह से पास्को के खिलाफ हैं।  यहाँ तक कि पास्को के किसी भी अधिकारी के इन गाँवों में प्रवेश पर पाबंदी  लगा दी गई है। उड़ीसा सरकार पास्को पर पूरी तरह से मेहरबान है। उस कंपनी के  लिए सुंदरगढ़ की खान भी उसे समर्पित कर दी है। यही नहीं महानदी और  ब्राrाणी नदी का पानी भी उसे देने का वचन सरकार दे चुकी है। उड़ीसा सरकार  ने पारादीप बंदरगाह के बाजू में स्थित जटाधारी नामक निजी बंदरगाह भी पास्को  को देने की अनुमति दे चुकी है। इस बंदरगाह का उपयोग पास्को उच्च गुणवत्ता  का स्टील निर्यात करने और हल्की गुणवत्ता का खनिज आयात करने के लिए करेगा।<br />
पास्को  प्रोजेक्ट का विरोध करने वालों पर सरकार बुरी तरह से पेश आई। पास्को के  सामने उड़ीसा सरकार पूरी तरह से नतमस्तक है। लेकिन वेदांता के लिए कठोर।  आखिर ऐसा क्यों? यह समझ से परे है। पास्को ने भी वही सब किया है, जिसके  आधार पर वेदांता को उड़ीसा से खारिज कर दिया गया है। वहाँ की जनता भी  वेदांता के उतनी ही खिलाफ है, जितनी पास्को के। लेकिन सरकार पास्को की  तरफदारी कर रही है। पास्को के खिलाफ पर्यावरण मंत्री न तो कुछ सुनना चाहते  हैं और न ही कुछ बोलना चाहते हैं। प्रधानमंत्री मनमोहन सिंह ने उड़ीसा के  मुख्यमंत्री नवीन पटनायक को इस बात के लिए आश्वस्त किया है कि पास्को कंपनी  के प्रोजेक्ट को अमल में लाने के लिए रास्ते की सारी बाधाओं को दूर  करेंगे। यदि पास्को से भी पर्यावरण की हानि हो रही है, तो फिर उस पर सरकार  कठोर क्यों नहीं हो रही है? आखिर पास्को से ऐसा क्या मिला, जो वेदांता से  नहीं मिल पाया?<br />
<em><strong>डॉ. महेश परिमल </strong></em></p>
<p><strong>साभार &#8211; संवेदनाआँ के पंख</strong></p>
<p><a class="aligncenter" title="http://dr-mahesh-parimal.blogspot.com/" href="http://dr-mahesh-parimal.blogspot.com/" target="_blank">http://dr-mahesh-parimal.blogspot.com/</a></p>
]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://gangajal.org.in/blog/2010/09/%e0%a4%b5%e0%a5%87%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%a4%e0%a4%be-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b2%e0%a4%bf%e0%a4%8f-%e0%a4%b2%e0%a4%be%e0%a4%b2-%e0%a4%9d%e0%a4%82%e0%a4%a1%e0%a5%80-%e0%a4%aa%e0%a4%be/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
		</item>
		<item>
		<title>गरीब रिक्‍शेवाले कहां जाएंगे&#8230;</title>
		<link>http://gangajal.org.in/blog/2010/09/%e0%a4%97%e0%a4%b0%e0%a5%80%e0%a4%ac-%e0%a4%b0%e0%a4%bf%e0%a4%95%e0%a5%8d%e2%80%8d%e0%a4%b6%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a5%87-%e0%a4%95%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%82-%e0%a4%9c%e0%a4%be/</link>
		<comments>http://gangajal.org.in/blog/2010/09/%e0%a4%97%e0%a4%b0%e0%a5%80%e0%a4%ac-%e0%a4%b0%e0%a4%bf%e0%a4%95%e0%a5%8d%e2%80%8d%e0%a4%b6%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a5%87-%e0%a4%95%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%82-%e0%a4%9c%e0%a4%be/#comments</comments>
		<pubDate>Wed, 01 Sep 2010 19:09:15 +0000</pubDate>
		<dc:creator>admin</dc:creator>
				<category><![CDATA["Jan Jodo Ganga Yatra"]]></category>
		<category><![CDATA[Annual Magazine]]></category>
		<category><![CDATA[Articles]]></category>
		<category><![CDATA[Climate Change]]></category>
		<category><![CDATA[Culture]]></category>
		<category><![CDATA[Downloads]]></category>
		<category><![CDATA[Environment]]></category>
		<category><![CDATA[Ganga]]></category>
		<category><![CDATA[Gangajal Nature Foundation]]></category>
		<category><![CDATA[Human Rights]]></category>
		<category><![CDATA[India]]></category>
		<category><![CDATA[Indian Agriculture]]></category>
		<category><![CDATA[Mission Tree Plantation]]></category>
		<category><![CDATA[Panchganga]]></category>
		<category><![CDATA[Photography & documentry Competation]]></category>
		<category><![CDATA[Pollution]]></category>
		<category><![CDATA[River]]></category>
		<category><![CDATA[River Ganga]]></category>
		<category><![CDATA[River Koshi]]></category>
		<category><![CDATA[River Sindhu]]></category>
		<category><![CDATA[Water Pollution]]></category>
		<category><![CDATA[World Photography Day !]]></category>
		<category><![CDATA[Yamuna]]></category>
		<category><![CDATA[water]]></category>
		<category><![CDATA[we love India]]></category>
		<category><![CDATA[हिंदी Posts]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://gangajal.org.in/blog/?p=6174</guid>
		<description><![CDATA[मानव श्रम के दोहन के सबसे स्पष्ट उदाहरणों में से एक है सड़कों पर चलने वाला रिक्शा. और यह रोजी-रोटी कमाने के सबसे पुराने तरीक़ों में से भी एक है. न जाने कब से इस सवारी के घूमते तीन चक्कों के साथ न जाने कितनी ज़िंदगियों की क़िस्मत घूमती रही है. अशिक्षा और भूमिहीनता के [...]]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p style="text-align: justify;"><a href="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/DSCN5143.jpg"><img class="alignleft size-full wp-image-6176" title=" " src="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/DSCN5143.jpg" alt="" width="400" height="300" /></a>मानव श्रम के दोहन के सबसे स्पष्ट उदाहरणों में से एक है सड़कों पर चलने  वाला रिक्शा. और यह रोजी-रोटी कमाने के सबसे पुराने तरीक़ों में से भी एक  है. न जाने कब से इस सवारी के घूमते तीन चक्कों के साथ न जाने कितनी  ज़िंदगियों की क़िस्मत घूमती रही है. अशिक्षा और भूमिहीनता के चलते भुखमरी  झेलने को अभिशप्त समाज के सबसे निचले और कमज़ोर तबके के लिए रिक्शा पेट  पालने का अभिन्न और अक्सर एकमात्र साधन रहा है. सदियों से रिक्शेवालों का  यह तबका दूसरे भारत या दूसरे हिंदुस्तान का आईना भी रहा है. लेकिन दिल्ली  सरकार और दिल्ली नगर निगम (एमसीडी) का वश चले तो वे राजधानी की सड़कों पर  रिक्शों का चलना ही बंद कर दें. तभी तो अदालतों से बार-बार मनाही के बावजूद  एमसीडी दिल्ली की सड़कों पर रिक्शों की संख्या 99 हज़ार तक सीमित करना चाहता  है. एक अनुमान के मुताबिक़, दिल्ली में पांच लाख से ज़्यादा रिक्शे सड़कों पर  दौड़ते हैं और क़रीब चालीस लाख लोगों की दो जून की रोटी इन रिक्शों पर  आश्रित है. एमसीडी की मानें तो रिक्शा सड़कों पर यातायात के लिए सबसे बड़ी  रुकावट है और वह इसी वजह से इनकी संख्या कम करना चाहता है. टाटा और फोर्ड  जैसी कंपनियों द्वारा निर्मित नए जमाने की तेज़ रफ्तार कारों के लिए मानव  चालित रिक्शे की कछुआ चाल अवरोध का कारण तो है ही, उससे ज़्यादा यह समाज के  समृद्ध तबके की आंखों की किरकिरी है. यह समाज का वह हिस्सा है, जिसे ध्यान  में रखकर तमाम आर्थिक नीतियां आज देश में बनती हैं. तभी तो कारों,  मोटरसाइकिलों एवं मोबाइलों की क़ीमतें हर साल कम होती हैं, लेकिन चावल-दाल  की क़ीमत कभी कम नहीं होती. एमसीडी इसी तबके की पसंद का खयाल रखते हुए  रिक्शों को राजधानी की सड़कों से ओझल करना चाहता है. उसे न तो चार लाख  बेरोज़गारों और पैंतीस लाख ज़िंदगियों के भविष्य की चिंता है, न ही लगातार  प्रदूषण से बेहाल होती दिल्ली के पर्यावरण की.</p>
<blockquote style="text-align: justify;">
<p style="text-align: center;"><strong>दिल्ली सरकार और  एमसीडी राजधानी की सड़कों पर मानव चालित रिक्शों की संख्या  को केवल सीमित  ही नहीं करना चाहते, बल्कि उन्हें धीरे-धीरे पूरी तरह ख़त्म  करने की सोच  रहे हैं. नगर निगम इसकी जगह सौर ऊर्जा से चलने वाले इलेक्ट्रिक  रिक्शा  चलाने की योजना बना रहा है. निगम का तर्क है कि तेज़ गति से चलने  वाले  इलेक्ट्रिक रिक्शे दिल्ली को यातायात जाम से निजात दिलाने में मददगार   होंगे.</strong></p>
</blockquote>
<p style="text-align: justify;">दरअसल, एमसीडी ने एक क़ानून के तहत राजधानी में रिक्शों के लिए लाइसेंसों  की संख्या 99 हज़ार तक सीमित कर दी थी. एक एनजीओ ने इसके ख़िला़फ दिल्ली  हाईकोर्ट में याचिका दायर की. इस साल 10 फरवरी को हाईकोर्ट ने अपने एक  फैसले के द्वारा इस क़ानून को निरस्त कर दिया. कोर्ट ने एमसीडी को कड़ी फटकार  लगाते हुए कहा कि सड़कों पर लाखों की संख्या में दौड़ रही कारों और  मोटरसाइकिलों को कम करने के लिए नीति पहले बनानी चाहिए, क्योंकि ये राजधानी  के पर्यावरण के लिए सबसे बड़ा ख़तरा हैं. लेकिन एमसीडी ने हाईकोर्ट के फैसले  के ख़िला़फ सुप्रीम कोर्ट में अपील की. बीते 5 अगस्त को सुप्रीम कोर्ट ने  उसकी इस अपील को ख़ारिज करते हुए स्पष्ट कर दिया कि रिक्शा चलाना हर इंसान  को संविधान से मिली रोज़गार की स्वतंत्रता के दायरे में आता है और इसे छीनने  का कोई हक एमसीडी के पास नहीं है. निगम को नसीहत देते हुए सर्वोच्च  न्यायालय ने यह भी कहा कि पेट्रोल, डीजल और सीएनजी से चलने वाली गाड़ियों की  बढ़ती संख्या पर अंकुश लगाना ज़्यादा ज़रूरी है. अदालत के इस फैसले से  रिक्शाचालकों को फिलहाल राहत भले मिल गई हो, लेकिन एमसीडी और सरकार के  रवैये को देखते हुए इसकी कोई गारंटी नहीं कि भविष्य में फिर ऐसे किसी क़ानून  की मदद से उनके सिर पर तलवार नहीं लटकेगी.</p>
<p style="text-align: justify;">दिल्ली सरकार और एमसीडी राजधानी की सड़कों पर मानव चालित रिक्शों की  संख्या को केवल सीमित ही नहीं करना चाहते, बल्कि उन्हें धीरे-धीरे पूरी <a href="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/DSCN5145.jpg"><img class="alignright size-full wp-image-6177" title=" " src="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/DSCN5145.jpg" alt="" width="400" height="300" /></a>तरह  ख़त्म करने की सोच रहे हैं. नगर निगम इसकी जगह सौर ऊर्जा से चलने वाले  इलेक्ट्रिक रिक्शा चलाने की योजना बना रहा है. निगम का तर्क है कि तेज़ गति  से चलने वाले इलेक्ट्रिक रिक्शे दिल्ली को यातायात जाम से निजात दिलाने में  मददगार होंगे. चौथी दुनिया ने इस संबंध में दिल्ली के मेयर पृथ्वीराज  चौहान से बात की तो उन्होंने यह तो नहीं माना कि निगम राजधानी की सड़कों से  रिक्शों को पूरी तरह हटाना चाहता है, लेकिन यह ज़रूर कहा कि रिक्शा यातायात  की चाल को धीमा करता है. शायद चौहान को यह नहीं पता कि दिल्ली के कई  हिस्सों में रिक्शों के प्रवेश पर प्रतिबंध है, फिर भी इन इलाक़ों में  यातायात जाम की बात आम है. एमसीडी की इस मुहिम में दिल्ली सरकार भी पीछे  नहीं है. अक्टूबर में होने वाले राष्ट्रमंडल खेलों से पहले राजधानी की  यातायात व्यवस्था को ईको फ्रेंडली बनाने की तैयारी है. इसके लिए बैटरी से  चलने वाले रिक्शा ई-रिक को लांच किया गया है. क्या सरकार यह नहीं जानती कि  पर्यावरण को प्रदूषित करने में मानव चालित रिक्शों का कोई योगदान नहीं,  बल्कि इसके लिए पेट्रोल और डीजल से चलने वाली गाड़ियां ज़िम्मेदार हैं? सरकार  और एमसीडी मुद्दे से जुड़े मानवीय पहलुओं की भी अनदेखी कर रहे हैं. राजधानी  या देश के किसी भी हिस्से में रिक्शा चलाने वाले अधिकांश लोग निरक्षर और  अप्रशिक्षित होते हैं. कहीं नौकरी नहीं मिली, भुखमरी की नौबत आ गई तो भाड़े  पर रिक्शा चलाने लगे. यदि उनसे रोज़गार का यह साधन भी छीन लिया गया तो उनकी  ज़िंदगी में पूरी तरह अंधेरा छा जाएगा. इस मुद्दे का एक आर्थिक पहलू भी है.  सौर ऊर्जा से चलने वाले इलेक्ट्रिक रिक्शे की क़ीमत 30 से 40 हज़ार के क़रीब  है, दिल्ली सरकार द्वारा शुरू किए गए ई-रिक की क़ीमत एक लाख 50 हज़ार रुपये  है, जबकि मानव चालित रिक्शे की क़ीमत केवल 10-12 हज़ार रुपये होती है. ग़रीब  रिक्शा चालकों के पास इलेक्ट्रिक रिक्शा ख़रीदने के लिए पैसे कहां से आएंगे,  यह भी एक बड़ी समस्या है. सरकार या एमसीडी के पास इसके लिए कोई योजना नहीं  है. निजी या सरकारी बैंकों से ॠण उपलब्ध कराने की योजना बनी भी तो ब्याज के  बोझ तले इनका जीवन नर्क होकर रह जाएगा. दिल्ली का दिल कहे जाने वाले कनॉट  प्लेस इलाक़े में दिन और रात का फर्क़ करना मुश्किल है. सूरज की रोशनी कम  होते ही पब-रेस्तराओं एवं सजी हुई दुकानों से निकलते बहुरंगे प्रकाश के साथ  सड़क के दोनों किनारे लगी स्ट्रीट लाइट्‌स यह एहसास ही नहीं होने देती कि  दिन कब गुज़र गया, लेकिन इस इलाक़े से कुछ ही दूर स्थित नई दिल्ली रेलवे  स्टेशन के आसपास रिक्शा चलाने वाला उत्तर प्रदेश के बदायूं ज़िले का रहमत  अली दिन भर कड़ी मेहनत करने के बाद भी रात को ठीक से सो नहीं पाता. दिल्ली  में अकेले रह रहे रहमत अली के ऊपर पत्नी और पांच बच्चों के अलावा बूढ़े  मां-बाप की भी ज़िम्मेदारी है. वह सुबह सात बजे से लेकर शाम के सात बजे तक  सवारियों को यहां से वहां ले जाता है और औसतन 150-200 रुपये की कमाई कर  लेता है, लेकिन अपना रिक्शा न होने की वजह से उसे रोजाना 50 रुपये इसके  मालिक को देने पड़ते हैं. बाक़ी पैसों में वह ख़ुद क्या खाए और घरवालों को  क्या भेजे, यही सोच-सोचकर उसकी रात बीत जाती है. वह रात को भी रिक्शा चलाना  चाहता है, लेकिन रिक्शे का मालिक ऐसा करने नहीं देता, क्योंकि उसने नाइट  शिफ्ट के लिए किसी दूसरे शख्स को रिक्शा किराए पर दे रखा है.</p>
<p style="text-align: justify;"><a href="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/DSCN5144.jpg"><img class="alignleft size-full wp-image-6178" title=" " src="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/DSCN5144.jpg" alt="" width="400" height="300" /></a>बिहार के पूर्णिया ज़िले से आए 60 साल के नवल कामत का किस्सा तो इससे भी  ज़्यादा दर्दनाक है. गांव में मज़दूरी करके जीवनयापन कर रहे नवल की पत्नी की  चार साल पहले मौत हो गई. पत्नी की मौत के बाद उसकी सारी उम्मीदें दो जवान  बेटों पर टिकी थीं, लेकिन बेटों ने ऐसा रंग बदला कि उसे घर से भागने को  मजबूर होना पड़ा. घरवालों से निराश वह किसी तरह दिल्ली पहुंचा. काम की तलाश  में दो-तीन दिनों तक यहां-वहां घूमता रहा, लेकिन कहीं काम नहीं मिला. भूख  से बेहाल उसने रिक्शा चलाने की सोची, क्योंकि वह पढ़ने-लिखने की बात तो दूर,  ढंग से हिंदी बोल भी नहीं सकता था. वह ढाई साल से रिक्शा चलाकर किसी तरह  ज़िंदा है, बढ़ती उम्र में दूसरे इंसानों का बोझ ढोते-ढोते वह कई बीमारियों  का शिकार भी हो चुका है, लेकिन चाहे भी तो काम छोड़ नहीं सकता. उसके पास  रोज़गार का और कोई साधन नहीं है और अपने गांव वापस जा नहीं सकता. कमोबेश यही  हाल बिहार, उत्तर प्रदेश, झारखंड, उड़ीसा और राजस्थान जैसे राज्यों से आने  वाले हर रिक्शाचालक का है. लेकिन एमसीडी को इनकी कोई चिंता नहीं है. उड़ीसा  के मयूरभंज ज़िले के बदरी ओरांव को एमसीडी के इस क़ानून के बारे में ज़्यादा  नहीं पता, लेकिन बताए जाने पर वह यही कहता है कि यदि ऐसा हुआ तो उसके पास  दो ही विकल्प बचेंगे, छोटे-मोटे अपराध कर अपने और अपने परिवार का पेट पाले  या फिर उन्हें मारकर ख़ुद भी मौत के हवाले हो जाए.</p>
<p style="text-align: justify;">एमसीडी के इस क़ानून में वैसे भी कई अड़चनें हैं. रिक्शों की संख्या 99  हज़ार तक सीमित करने के बाद भी लाखों रिक्शे सड़कों पर दौड़ रहे हैं तो इसके  लिए नगर निगम के अधिकारियों का भ्रष्ट रवैया और राजधानी में सक्रिय रिक्शा  मा़फिया ज़िम्मेदार हैं. दिल्ली में कुछेक हज़ार रिक्शाचालकों के पास ही अपना  रिक्शा है. अधिकतर लोग किराए पर लेकर रिक्शा चलाते हैं, जिसका मालिकाना हक  इन्हीं माफिया तत्वों के हाथों में होता है. अधिकारियों की मिलीभगत से  एक-एक आदमी हज़ारों रिक्शे चलवाता है और ग़रीब रिक्शाचालकों के ख़ून की क़ीमत  पर करोड़ों की कमाई करता है. पृथ्वीराज चौहान भी यह स्वीकार करते हैं कि  दिल्ली की सड़कों पर चलने वाले अधिकांश रिक्शों के पास लाइसेंस नहीं है. वह  बताते हैं कि 99 हज़ार की सीलिंग से संबंधित क़ानून को अदालत ने मान लिया  होता तो इस पर लगाम कसी जा सकती थी. मतलब यह कि एमसीडी अपने भ्रष्ट  अधिकारियों को काबू में नहीं कर सकता, लेकिन ग़रीब रिक्शाचालकों के पेट पर  लात मारने के लिए आमादा है. मानो इस देश में सारे क़ानून ग़रीबों के लिए ही  बनाए जाते हैं.</p>
<p style="text-align: justify;">सवाल केवल एमसीडी के इस क़ानून का ही नहीं है, सवाल निगम के आकाओं के  नज़रिए का भी है. लंदन, सिंगापुर, न्यूयॉर्क, बीजिंग जैसे शहरों में आज बड़ी  गाड़ियों के मुक़ाबले रिक्शों को प्रोत्साहित किया जा रहा है. इसकी वजह यह है  कि इसमें ईंधन की खपत नहीं होती और प्रदूषण पैदा नहीं होता. पर्यावरण  विशेषज्ञों की राय में प्रदूषण का बढ़ता स्तर मनुष्य के अस्तित्व के लिए  सबसे बड़ा ख़तरा बन चुका है. दिल्ली को पहले ही दुनिया के सबसे प्रदूषित  महानगरों में गिना जाता है. इसके बावजूद राज्य सरकार और एमसीडी बड़ी गाड़ियों  की संख्या को सीमित करने के बारे में नहीं सोच रहे, बल्कि कमज़ोर और  विकल्पहीन रिक्शाचालकों के भविष्य के साथ खेलने की कोशिश कर रहे हैं. सत्ता  के शीर्ष पर बैठे लोग अक्सर वास्तविकता से दूर हो जाते हैं, ऐसे तत्वों से  घिर जाते हैं, जो उन्हें ज़मीनी हक़ीक़त से रूबरू नहीं कराते, बल्कि हवा-हवाई  बातें करके अपने स्वार्थ की सिद्धि में लगे रहते हैं. दिल्ली सरकार और  एमसीडी में भी आज ऐसे ही अधिकारियों का बोलबाला है, जिन्हें पेट्रोल और  डीजल की गंध से उबकाई नहीं आती, लेकिन इंसानों के पसीने की बदबू से उनका जी  मितलाने लगता है.</p>
<p><strong>साभार- चौथी दुनिया</strong></p>
<p><a class="aligncenter" title="http://www.chauthiduniya.com/2010/08/garib-rikashevale-kahan-jayenge.html" href="http://www.chauthiduniya.com/2010/08/garib-rikashevale-kahan-jayenge.html" target="_blank">http://www.chauthiduniya.com/2010/08/garib-rikashevale-kahan-jayenge.html</a></p>
<p>छायाकार- विजय मुडशिंगीकर</p>
]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://gangajal.org.in/blog/2010/09/%e0%a4%97%e0%a4%b0%e0%a5%80%e0%a4%ac-%e0%a4%b0%e0%a4%bf%e0%a4%95%e0%a5%8d%e2%80%8d%e0%a4%b6%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a5%87-%e0%a4%95%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%82-%e0%a4%9c%e0%a4%be/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
		</item>
		<item>
		<title>पर्यावरणरक्षणासाठी खारीचा वाटा. . . .</title>
		<link>http://gangajal.org.in/blog/2010/09/%e0%a4%aa%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b0%e0%a4%a3%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b7%e0%a4%a3%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%a0%e0%a5%80-%e0%a4%96%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%80/</link>
		<comments>http://gangajal.org.in/blog/2010/09/%e0%a4%aa%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b0%e0%a4%a3%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b7%e0%a4%a3%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%a0%e0%a5%80-%e0%a4%96%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%80/#comments</comments>
		<pubDate>Wed, 01 Sep 2010 18:50:29 +0000</pubDate>
		<dc:creator>admin</dc:creator>
				<category><![CDATA["Jan Jodo Ganga Yatra"]]></category>
		<category><![CDATA[Annual Magazine]]></category>
		<category><![CDATA[Articles]]></category>
		<category><![CDATA[Climate Change]]></category>
		<category><![CDATA[Culture]]></category>
		<category><![CDATA[Downloads]]></category>
		<category><![CDATA[Environment]]></category>
		<category><![CDATA[Ganga]]></category>
		<category><![CDATA[Gangajal Nature Foundation]]></category>
		<category><![CDATA[Global Warming]]></category>
		<category><![CDATA[Human Rights]]></category>
		<category><![CDATA[India]]></category>
		<category><![CDATA[Indian Agriculture]]></category>
		<category><![CDATA[Mission Tree Plantation]]></category>
		<category><![CDATA[Panchganga]]></category>
		<category><![CDATA[Photography & documentry Competation]]></category>
		<category><![CDATA[Water Pollution]]></category>
		<category><![CDATA[water]]></category>
		<category><![CDATA[we love India]]></category>
		<category><![CDATA[मराठी Posts]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://gangajal.org.in/blog/?p=6170</guid>
		<description><![CDATA[ढासळते पर्यावरण सावरण्याची इच्छा असणारी मनं आणि प्रयत्न करणारे हात यांची संख्या दिवसेंदिवस वाढते आहे, ही खूप प्रेरणादायी बाब आहे. ‘द ग्रीन पॅट्रीऑट वर्किंग ग्रुप’ ही लॉस एंजेलिस इथे कार्यरत असलेली संख्या अशा प्रयत्नवादींपैकीच एक. पर्यावरणाच्या ऱ्हासाला आळा घालण्यासाठी ते करत असलेल्या प्रयत्नाचा एक भाग म्हणजे त्यांनी प्रसिद्ध केलेले ‘५० सिंपल स्टेप्स टू सेव्ह द [...]]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p style="text-align: justify;"><a href="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/opd03.jpg"><img class="alignleft size-full wp-image-6171" title="opd03" src="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/09/opd03.jpg" alt="" width="77" height="99" /></a>ढासळते पर्यावरण सावरण्याची इच्छा असणारी मनं आणि प्रयत्न करणारे हात यांची  संख्या दिवसेंदिवस वाढते आहे, ही खूप प्रेरणादायी बाब आहे. ‘द ग्रीन  पॅट्रीऑट वर्किंग ग्रुप’ ही लॉस एंजेलिस इथे कार्यरत असलेली संख्या अशा  प्रयत्नवादींपैकीच एक. पर्यावरणाच्या ऱ्हासाला आळा घालण्यासाठी ते करत  असलेल्या प्रयत्नाचा एक भाग म्हणजे त्यांनी प्रसिद्ध केलेले ‘५० सिंपल  स्टेप्स टू सेव्ह द अर्थ फ्रॉम ग्लोबल वॉर्मिग’ हे पुस्तक.   ‘हे पुस्तक लिहिण्याच्या निमित्तानं आमच्यात खूप सकारात्मक बदल झाले आणि  हे पुस्तक वाचल्यानंतर वाचकांच्याही मनात खूप बदल होतील’ अशी या संस्थेला  खात्री वाटते.<br />
अशी खात्री बाळगायला हरकत नाही, अशी आजची परिस्थिती  नक्कीच आहे. कारण प्रत्येक माणसानं पर्यावरणरक्षणात अगदी खारीचा वाटा उचलला  तरी परिस्थिती आटोक्यात येऊ शकेल. त्यासाठी त्याला खूप मोठे प्रयत्न  करण्याचीही गरज नाही. अगदी साध्या साध्या प्रयत्नातूनही हे करता येईल. पण  यासाठी सर्वात महत्त्वाचं आहे ते दृष्टीकोन बदलण्याची, सवयी बदलण्याची.  ‘चलता है’ ही वृत्ती सोडून देण्याची. ‘दुनिया इधर की उधर हो जाये, मला काय  त्याचं!’ ही आत्मकेंद्रीतता त्यागण्याची. स्वत:त असे बदल जाणीवपूर्वक घडवून  आणले तर पर्यावरणाचा प्रश्न सुटला नाही तरी चिघळणार तरी नाही. ही पायरी  गाठली की, हळूहळू प्रश्न सुटायला वेळ लागणार नाही.<br />
मग असे कोणते बदल  सामान्य माणसानं अंगिकारायला हवेत? खरं तर हे बदल वारंवार समाजासमोर  आणण्याचा प्रयत्न झालेला आहे. पण अजून समाजसुधारणा होत नसेल, जनता त्याकडे  दुर्लक्ष करत असेल तर त्या गोष्टी पुन्हा पुन्हा समाजासमोर ठेवाव्या  लागतात. झोपी गेलेल्याला जागं होईपर्यंत गदागदा हलवत राहावं लागतं, तशातलाच  हा प्रकार आहे. त्यासाठी थोडय़ाथोडक्या नाही तर ५० टीप्स या पुस्तकात  एकत्रितपणे वाचायला मिळतात. यात जुन्या टीप्स आहेत, तशा काही नव्याही आहेत.  या टीप्स समाजानं का पाळाव्यात, त्याचा काय फायदा होईल, याचीही सविस्तरपणे  माहिती दिली आहे.<br />
कार्बन डाय ऑक्साईड हा पर्यावरणाचा शत्रू नंबर वन.  साहजिकच टीप्सची सुरुवात होते ती ‘डिटरमाईन युवर कार्बन फूटप्रिंट’ या  लेखानं. कार्बन फूट प्रिंट म्हणजे दिवसाला आपण कार्बन डाय ऑक्साईड किती  मार्गानी वातावरणात सोडतो, याचं मोजमाप. वाहनं, एसी, इलेक्ट्रीकल  अप्लायन्सेस यांचा वापर ही काही मुख्य कारणं. इतर कारणं अनेक. हा कार्बन  डाय ऑक्साईड शोषून घेऊन ऑक्सिजन बाहेर टाकणं आणि त्यायोगे समतोल राखणं, हे  झाडांचं काम. त्यामुळे परिसंस्थेत वृक्षांचं स्थान महत्त्वाचं असूनही  मानवानं झाडांवर बेलगामपणे कुऱ्हाड चालवून स्वत:च्या पायावर धोंडा पाडून  घेतला आहे. व्यक्तिगत कार्बन एमिशन काऊंट मोजण्यासाठी www.safeclimate.net   किंवा www.carbonfund.org यासारख्या साईट्सचा उपयोग करता येईल आणि  त्याप्रमाणे उपाय करता येतील.<br />
यासाठीसुचवलेल्या अनेक उपायातला एक अगदी  साधा उपाय म्हणजे तुमच्या वाहनाच्या चाकातील दाब तपासून घ्या. अमेरिकन  ऑटोमोबाईल असोसिएशनच्या निरीक्षणानुसार रस्त्यावर धावणाऱ्या ८० टक्के  वाहनांमधील एक किंवा अधिक चाकांमधील दाब कमी असतो. त्यामुळे त्यांना जास्त  शक्ती आणि पर्यायानं जास्त इंधन लागते. घरातले बल्ब बदलणे हाही एक अगदी  साधा उपाय. आतापर्यंत वापरत होतो, त्या बल्बपेक्षा सीएफएल (कॉम्पक्ट  फ्ल्यूरोसंट लाइटस्) वापरावे याचा आज सगळीकडेच जोरदार प्रसार केला जात आहे.  घरातून बाहेर पडतांना किंवा खोलीत कुणी नसताना दिवे बंद करा, हेही वारंवार  सांगितलं जातंय, त्याचप्रमाणे शक्य असेल तिथं नैसर्गिक उजेडाचा वापर  केल्यास, तेही अधिक संयुक्तिक ठरेल.<br />
मांसाहाराचा आणि पर्यावरणाचाही  संबंध असतो, याबाबतीत आजही अनभिज्ञता आहे. ग्रीनहाऊस गॅसेसमध्ये कार्बन डाय  ऑक्साईड नंबर एकवर आहे तर मिथेन दुसऱ्या नंबरवर आहे. ‘डाएट फॉर अ न्यू  अमेरिका’ या पुस्तकाचा लेखक जॉन रॉबिन्सच्या मते ५० टक्के मिथेन मानवी  कृत्यांमुळे निर्माण होतो आणि त्यापैकी ३७ टक्के पशुसंवर्धनामुळे निर्माण  होतो. मांसाहारींचे प्रमाण वाढत गेल्यामुळे मिथेनची पातळीही वेगाने वाढते  आहे. साहजिकच शाकाहारी व्हा, असा संदेश न देता, मांसाहाराला आठवडय़ातून एक  दिवस तरी फाटा द्या, असं या पुस्तकात सांगण्यात आलं आहे. गाडीलाही कधी तरी  विश्रांती द्या. आठवडय़ातून एक दिवस गाडी बाहेर न काढता चालत जा किंवा सायकल  वापरा. सायकली तर आता गरीब लोकांचंच वाहन झालं आहे. पूर्वी विद्यार्थीवर्ग  फार मोठय़ा प्रमाणावर सायकलींचा वापर करत असे. पण आजकाल हा वर्ग  सायकलींपेक्षा स्कूटर, बाईक्सना प्राधान्य देतो. त्यामुळे वाहत्या  रस्त्यांवर गाडय़ा आणि टू व्हीलर्सचा नुसता सावळा गोंधळ असतो. याचा परिणाम  पर्यावरणावर खूप मोठय़ा प्रमाणावर झाला. त्यामुळेच एक दिवस तरी इंधनावर  चालणाऱ्या वाहनांना आराम देण्याची सूचना या पुस्तकात करण्यात आली आहे आणि  त्याची अंमलबजावणी करणं माणसाच्याच हातात आहे.<br />
असाच आणखी एक निर्णय  माणूस अंमलात आणू शकतो तो म्हणजे गरम पाण्याचा कमी वापर करणे. पाणी  तापवणाऱ्या गिझर किंवा वॉटर हीटरमुळे कार्बन डाय ऑक्साईडची पातळी वाढते.  त्यामुळे रोज जे गार पाण्यानं आंघोळ करतात, त्यांचा प्रश्नच नाही. पण  ज्यांना रोज जमत नाही, त्यांनी निदान आठवडय़ातून एकदा-दोनदा तरी गार  पाण्यानं आंघोळ करून पाणी गरम करणे टाळले पाहिजे.<br />
हे आणि असे अगदी  सोपे-सोपे ५० उपाय या पुस्तकात दिले आहेत. सध्या वेगवेगळ्या ‘डेज’ची फॅशन  आहे. सारी डे, रोझ डे, मदर्स डे, फादर्स डे अशा काहीच साध्य न करणाऱ्या  ‘डेज’पेक्षा काही तरी उद्देशाने हे ‘डेज’ पाळले गेले, तर ते अधिक संयुक्तिक  होईल. त्यामुळे ज्यानं त्यानं आपापल्या परीनं, आपापल्या सोयीनं ‘नो हॉट  वॉटर डे’, ‘नो कार डे’, ‘नो नॉनव्हेज डे’, ‘नो एसी डे’ असे वेगवेगळे ‘डेज’  पाळावेत आणि पर्यावरणाची ऱ्हास टाळण्याचा आणि हानी भरून काढण्याचा प्रयत्न  करावा, हाच या पुस्तकाचा उद्देश आहे.<br />
<strong>५० सिंपल स्टेप्स टू सेव्ह द अर्थ<br />
फ्रॉम ग्लोबल वॉर्मिग.<br />
द ग्रीन पॅट्रीसॉट वर्किंग ग्रुप<br />
जयको पब्लिशिंग हाऊस.<br />
पृष्ठे : १६४, मूल्य : २५० रुपये</strong></p>
<p><strong>साभार लोकसत्ता.</strong></p>
<p><a class="aligncenter" title="http://www.loksatta.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=86446:2010-07-16-15-05-32&amp;catid=34:2009-07-09-02-04-26&amp;Itemid=11" href="http://www.loksatta.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=86446:2010-07-16-15-05-32&amp;catid=34:2009-07-09-02-04-26&amp;Itemid=11" target="_blank">http://www.loksatta.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=86446:2010-07-16-15-05-32&amp;catid=34:2009-07-09-02-04-26&amp;Itemid=11</a></p>
]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://gangajal.org.in/blog/2010/09/%e0%a4%aa%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b0%e0%a4%a3%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b7%e0%a4%a3%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%a0%e0%a5%80-%e0%a4%96%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%80/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
		</item>
		<item>
		<title>Water is Precious, Conserve it.</title>
		<link>http://gangajal.org.in/blog/2010/08/water-is-precious-conserve-it/</link>
		<comments>http://gangajal.org.in/blog/2010/08/water-is-precious-conserve-it/#comments</comments>
		<pubDate>Tue, 31 Aug 2010 06:06:32 +0000</pubDate>
		<dc:creator>admin</dc:creator>
				<category><![CDATA["Jan Jodo Ganga Yatra"]]></category>
		<category><![CDATA[Annual Magazine]]></category>
		<category><![CDATA[Articles]]></category>
		<category><![CDATA[Climate Change]]></category>
		<category><![CDATA[Culture]]></category>
		<category><![CDATA[Downloads]]></category>
		<category><![CDATA[English Posts]]></category>
		<category><![CDATA[Environment]]></category>
		<category><![CDATA[Ganga]]></category>
		<category><![CDATA[Gangajal Nature Foundation]]></category>
		<category><![CDATA[Global Warming]]></category>
		<category><![CDATA[Human Rights]]></category>
		<category><![CDATA[Mission Tree Plantation]]></category>
		<category><![CDATA[Panchganga]]></category>
		<category><![CDATA[Photography & documentry Competation]]></category>
		<category><![CDATA[Pollution]]></category>
		<category><![CDATA[River]]></category>
		<category><![CDATA[River Ganga]]></category>
		<category><![CDATA[River Koshi]]></category>
		<category><![CDATA[River Sindhu]]></category>
		<category><![CDATA[Water Pollution]]></category>
		<category><![CDATA[water]]></category>
		<category><![CDATA[we love India]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://gangajal.org.in/blog/?p=6160</guid>
		<description><![CDATA[In India, culture lives along the rivers, because water is life. Nature has given the human being everything in abundance, but following the development of mans needs all the natural resources becoming dearer and dearer. Water is one of them. Man started building huge dams after spending crores and crores of rupees to meet their [...]]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p style="text-align: justify;"><a href="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/08/DSCN6765.jpg"><img class="alignleft size-full wp-image-6161" title=" " src="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/08/DSCN6765.jpg" alt="" width="336" height="224" /></a>In India, culture lives along the rivers, because water is life. Nature has given the human being everything in abundance, but following the development of mans needs all the natural resources becoming dearer and dearer. Water is one of them. Man started building huge dams after spending crores and crores of rupees to meet their ever growing needs for drinking water, agriculture, industrial, construction purposes etc. But following the changes in climate, erratic rainfall or drought like situation, water became dearer and valuable commodity.</p>
<p style="text-align: justify;">In ancient times water was used, stored and means of easy availability was done in a very very practical and less expensive manner. One of them was by building very small wall (about 10 to 20 ft wall) along the path of river at regular interval (every few kilometer), to meet the requirement of every village and small towns along the rivers. In this manner the water is stored along the path of river and as water overflows every small dams and flows into the next one. As a result the ground water level was always maintained and water is available almost throughout the year. Most of rained water gets collected in the small dams all along <a href="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/08/DSCN6781.jpg"><img class="alignright size-full wp-image-6162" title=" " src="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/08/DSCN6781.jpg" alt="" width="480" height="320" /></a>the river path. Such small dams do not cost much. If the costs of all such small dams all along the river are put together, it works out to much more less than any one big dam and can be completed in a very short time (within  2 years or less at local level).</p>
<p style="text-align: justify;">The water stored in such small dams is around 20 &#8211; 200 million liters which is enough to meet the requirement of all villages nearby such dams. The path of river before it reaches sea is around 1500 to 3000 kilometers. If dams of 10 to 15 ft. height are built at every 3 to10 km. distance depending upon location and river bed size there could be 300 to 600 such small dams along the path of one river, and water stored is around 50-100 billion liters. Since water remains in the dams almost through out the year, the water level of wells are also maintained and available round the year which is available in addition. Every drop of water is useful before it is drained out to sea. All efforts are must to conserve the water, because it is life.</p>
<p style="text-align: justify;">Bharatbhai Gada</p>
<p style="text-align: justify;">+919820627084</p>
<p style="text-align: justify;"><span style="color: #0000ff;"><span style="text-decoration: underline;">brgada16@gmail.com </span></span></p>
]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://gangajal.org.in/blog/2010/08/water-is-precious-conserve-it/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
		</item>
		<item>
		<title>हिमालय की गागर में, विद्युत का सागर.. टिहरी धरण</title>
		<link>http://gangajal.org.in/blog/2010/08/%e0%a4%b9%e0%a4%bf%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%af-%e0%a4%95%e0%a5%80-%e0%a4%97%e0%a4%be%e0%a4%97%e0%a4%b0-%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%82-%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a5%81/</link>
		<comments>http://gangajal.org.in/blog/2010/08/%e0%a4%b9%e0%a4%bf%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%af-%e0%a4%95%e0%a5%80-%e0%a4%97%e0%a4%be%e0%a4%97%e0%a4%b0-%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%82-%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a5%81/#comments</comments>
		<pubDate>Mon, 30 Aug 2010 10:07:35 +0000</pubDate>
		<dc:creator>admin</dc:creator>
				<category><![CDATA["Jan Jodo Ganga Yatra"]]></category>
		<category><![CDATA[Annual Magazine]]></category>
		<category><![CDATA[Articles]]></category>
		<category><![CDATA[Climate Change]]></category>
		<category><![CDATA[Culture]]></category>
		<category><![CDATA[Downloads]]></category>
		<category><![CDATA[Environment]]></category>
		<category><![CDATA[Ganga]]></category>
		<category><![CDATA[Gangajal Nature Foundation]]></category>
		<category><![CDATA[Global Warming]]></category>
		<category><![CDATA[Human Rights]]></category>
		<category><![CDATA[India]]></category>
		<category><![CDATA[Indian Agriculture]]></category>
		<category><![CDATA[Mission Tree Plantation]]></category>
		<category><![CDATA[Panchganga]]></category>
		<category><![CDATA[Photography & documentry Competation]]></category>
		<category><![CDATA[Pollution]]></category>
		<category><![CDATA[River]]></category>
		<category><![CDATA[River Ganga]]></category>
		<category><![CDATA[River Koshi]]></category>
		<category><![CDATA[River Sindhu]]></category>
		<category><![CDATA[Water Pollution]]></category>
		<category><![CDATA[water]]></category>
		<category><![CDATA[we love India]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://gangajal.org.in/blog/?p=6141</guid>
		<description><![CDATA[मोठी धरणं असावीत की नसावीत यावरून जगभर ऊहापोह होत आहे. काही स्वयंसेवी संस्था-संघटनांनी मोठय़ा धरणांना विस्थापन, पर्यावरणीय प्रश्न, जैववैविध्य हानी आणि भावनात्मक पातळीचा स्पर्श करीत विरोध केला आहे. पण भगीरथ प्रयत्नांनी उभारल्या जाणाऱ्या अशा धरणांचे फायदेही दुर्लक्षून चालणार नाहीत. सिंचनाबरोबरच ऊर्जा निर्मितीचे मोठे स्रोत असलेली टिहरीसारखी धरणे ही मानवतेची आधुनिक मंदिरे आहेत. महाराष्ट्रात कृष्णा, तापी, [...]]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<h4 style="text-align: justify;"><span style="color: #800000;">मोठी धरणं असावीत की नसावीत यावरून जगभर ऊहापोह होत  आहे. काही स्वयंसेवी संस्था-संघटनांनी मोठय़ा धरणांना विस्थापन, पर्यावरणीय  प्रश्न, जैववैविध्य हानी आणि भावनात्मक पातळीचा स्पर्श करीत विरोध केला  आहे. पण भगीरथ प्रयत्नांनी उभारल्या जाणाऱ्या अशा धरणांचे फायदेही  दुर्लक्षून चालणार नाहीत. सिंचनाबरोबरच ऊर्जा निर्मितीचे मोठे स्रोत असलेली  टिहरीसारखी धरणे ही मानवतेची आधुनिक मंदिरे आहेत.</span> <span style="color: #800000;"> महाराष्ट्रात कृष्णा, तापी, कोकण, गोदावरी अशी मोठी  खोरी आहेत. या खोऱ्यात बांधलेल्या धरणांचा ऊर्जानिर्मितीच्या दृष्टीने  विचार व्हायला हवा. उत्तराखंडमधील टिहरी जलविद्युत प्रकल्प त्यासाठी नक्कीच  मार्गदर्शक ठरेल! या पाश्र्वभूमीवर टिहरी प्रकल्पाचा घेतलेला हा आढावा..</span></h4>
<p style="text-align: justify;"><a href="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/08/DSC05143AA.jpg"><img class="alignleft size-full wp-image-6143" title="DSC05143AA" src="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/08/DSC05143AA.jpg" alt="" width="420" height="280" /></a>हिमालयाच्या उत्तुंग पर्वतरांगांमधून प्रवास करताना एक वाक्य नजरेस पडले..  हिमालय की गागर में, विद्युत का सागर! हे वाक्य वाचल्यानंतर सुरुवातीला  त्याचा बोध झाला नाही, पण त्यानंतर अवघ्या काही तासांनी ‘टिहरी’ या  बहुचर्चित धरण प्रकल्पाला भेट दिल्यावर त्याची खरोखर प्रचिती आली. भगीरथाने  गंगा पृथ्वीवर आणण्यासाठी प्रयत्नांची पराकाष्टा केली आणि गंगा पृथ्वीवर  अवतरली. पण ही गंगा तिच्या रौद्ररुपात आली तर पृथ्वीचा विनाश होईल.  पृथ्वीवरील जीवसृष्टी होत्याची नव्हती होऊन जाईल हे भगवान शंकरांनी जाणले  आणि गंगेला आपल्या जटेत जखडून ठेवले. गंगेची एक धारा आपल्या जटेतून  शंकरांनी पृथ्वीवर सोडली अशी आख्यायिका सांगितली जाते.<br />
गंगेला वर्षांतून  दोनवेळा पूर येतो. पावसाळ्यात आणि हिमालयाचे बर्फ वितळल्यावर उन्हाळयात.  गंगेच्या महापुराला जखडून ठेवण्याच्ंो काम मानवी कल्पनेच्या आवाक्याबाहेरचे  आहे. पण भारतीय अभियंत्यांनी त्यांच्या अनोख्या अभियांत्रिकी कौशल्याचा  आविष्कार दाखविला आणि गंगेची उपनदी असलेल्या भागीरथी नदीवर बांध घातला. हा  बांध म्हणजेच टिहरी जलविद्युत प्रकल्प! महाकाय, अजस्त्र आणि कल्पनातीत.  भारतीय अभियांत्रिकी कौशल्याची जगभराने दखल घ्यावी अशीच ही धरणाची रचना.  टिहरी प्रकल्पाचाच एक भाग असलेले कोटेश्वर धरण म्हणजे सिमेंट काँक्रिटमध्ये  घडवलेले आधुनिक शिल्पच. भारतीयांची मान अभिमानाने उंचवावी अशीच ही  कलाकृती.<br />
पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी देशातील धरणे ही आधुनिक मंदिरे  असल्याचे म्हटले होते. टिहरी प्रकल्प पाहिल्यावर त्यांच्या या दूरदृष्टीची  कल्पना येते. टिहरी जलविद्युतनिर्मिती प्रकल्पाला खरेतर १९७२ मध्येच मंजुरी  मिळाली. पण प्रकल्पाच्या उभारणीला १९७८ मध्ये खऱ्याअर्थाने सुरुवात झाली.  पण हा प्रकल्प पूर्ण होण्यास तब्बल २६ वर्षांचा काळ लोटावा लागला. या  प्रकल्पाचा मोठा अडथळा ठरला तो धरणग्रस्तांनी उभारलेला लढा. धरणग्रस्तांचे  नेते<a href="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/08/DSCN9725.jpg"><img class="alignright size-full wp-image-6144" title=" " src="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/08/DSCN9725.jpg" alt="" width="420" height="280" /></a> सुंदरलाल बहुगुणा यांनी ‘चिपको’ आंदोलनाच्या माध्यमातून या प्रकल्पाला  कडाडून विरोध केला. धरणग्रस्तांनी अविरतपणे केलेला विरोधही जगाच्या  कानाकोपऱ्यात पोहोचला. ‘धरणग्रस्तांच्या अश्रूंवर बांधलेला प्रकल्प’ अशा  शब्दांत बहुगुणा यांनी आपल्या रोषाला वाट करून दिली आहे. आजच्या स्थितीत हा  प्रकल्प कार्यान्वित झाला आहे आणि धरणग्रस्तांचा विरोधही मावळला आहे.  टिहरी प्रकल्पाच्या पहिल्या टप्प्यात एक हजार मेगावॉट वीजनिर्मिती केली जात  आहे. येत्या वर्षभरात कोटेश्वर प्रकल्पातून चारशे मेगावॉट वीजनिर्मिती  होईल. पुढच्या टप्प्यात ‘पंप स्टोअरेज प्लँट’मधून एक हजार मेगावॉट वीज  गढवालच्या दऱ्याखोऱ्यातून उत्तराखंड, उत्तर प्रदेश व दिल्लीत पोहोचेल.  धरणग्रस्तांचे पुनर्वसन हा सर्वात मोठा प्रश्न उत्तर प्रदेश (सध्याचे  उत्तराखंड) सरकारपुढे होता. या प्रकल्पामुळे टिहरी शहरासह चाळीस गावे  पूर्णत: व ७२ गावे अंशत: बुडित क्षेत्रात आली. या गावांतील सुमारे ५ हजार  २०० हेक्टर जमीन पाण्याखाली गेली. एक लाख नागरिकांवर विस्थापनाची वेळ आली.  पण आज ‘न्यू टिहरी’ ही संपूर्ण पुनर्वसित वसाहत पाहिली तर धरणग्रस्तांचा  प्रश्न सुटला असे म्हणणे वावगे ठरणार नाही. याचा अर्थ धरणग्रस्तांचे सर्वच  प्रश्न निकाली लागले असे म्हणता येणार नाही. पण टिहरी प्रकल्पात घरटी  माणसांना काम, उद्योगाला संधी आणि मुख्य म्हणजे तब्बल २ लाख ७० हजार हेक्टर  क्षेत्राला सिंचन व्यवस्था हे लाभही दुर्लक्षून चालणार नाही. शिवाय  उत्तराखंड, उत्तर प्रदेश व दिल्लीला पिण्यासाठी हमखास पाणी हा फायदाही  लक्षात घ्यावा लागेल.<br />
टिहरीचा जन्मच मुळात वादातून झाला आहे. एवढय़ा  अजस्त्र धरणाची गरज काय ते विस्थापितांची संख्या यावरून धरणग्रस्तांसाठी  काम करणाऱ्या स्वयंसेवी संस्था-संघटनांनी विरोधाचे अस्त्र परजले. ही  विरोधाची धार तब्बल सव्वीस वर्षे कायम होती. अखेर अडथळे पार करीत सन २००६  मध्ये हा प्रकल्प कार्यान्वित झाला. अडीचशे मेगावॉटची चार जनित्रे  वीजनिर्मिती करू लागली. पण त्यासाठी अभियंत्यांना आपले अभियांत्रिकी कौशल्य  पणाला <a href="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/08/DSCN97271.jpg"><img class="alignleft size-full wp-image-6158" title=" " src="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/08/DSCN97271.jpg" alt="" width="400" height="300" /></a>लावावे लागले. दोन डोंगरांच्या अरुंद खोबणीत हे धरण बांधण्यात आले  आहे. धरणासाठी अतिशय उत्तम अशी ही साईट. हिमाचलच्या या पर्वत रांगांचा दगड  अतिशय ठिसूळ (अनस्टेबल रॉक). त्यामुळे डेहराडून आणि मसुरीला वास्तव्य  करणारे ब्रिटिशही या ठिकाणी धरण बांधण्यास धजावले नसावेत. मात्र ही किमया  भारतीय अभियंत्यांनी केली आहे. ‘रॉक फिल डॅम’ पद्धतीचे हे धरण आहे.  (धरणाच्या दोन्ही बाजूंना दगडांचा भराव आणि मध्यभागी काळी माती) या धरणाची  उंची २६० मीटर म्हणजे तब्बल ८५५ फूट आहे. जगातील सर्वात उंच धरणांमध्ये  टिहरीचा समावेश होतो. धरणाच्या भिंतीलगतच्या डोंगरातूनच दोन बोगद्यांद्वारे  पाणी वीजनिर्मितीसाठी नेण्यात आले आहे. या बोगद्यातून साडेआठशे फूट खाली  आलेल्या पाण्यावर अडीचशे मेगावॉट क्षमतेची चार जनित्रे चालविली जातात. तसेच  डोंगराखाली काही मजले वीजगृह बांधण्यात आले आहे. या विद्युतगृहातून  निर्माण झालेली वीज राष्ट्रीय वाहिनीला जोडली जाते. धरणग्रस्तांबरोबरच  टिहरी धरणाला हिमालयातील साधू-संतांनीही जोरदार विरोध केला होता. गंगेचे  पाणी वीजनिर्मिती करणाऱ्या टर्बाईनमधून आल्यावर शुद्ध राहात नाही असा  आक्षेप त्यांनी घेतला. गंगेचे पाणी थेट नदीत यायला हवे असा आग्रह त्यांनी  धरला आणि त्यासाठी धरणातून एक स्वतंत्र जलवाहिनी टाकून पाणी थेट  सांडव्याखालच्या बाजूस (अवजल धारा) सोडण्यात आले. त्यानंतर साधू-संत-महंत  मंडळींचा विरोध मावळला. हे पाणी आणण्यासाठी मात्र कोटय़वधी रुपये खर्च करावा  लागला.<br />
महाराष्ट्रातील १०५ अब्ज घनफूट जलसंचय क्षमता असलेल्या कोयना  धरणातून १ हजार ९५० मेगावॉट वीजनिर्मिती केली जाते. कोयना धरणातून  वीजनिर्मितीसाठी खोदण्यात आलेले बोगदे, लेक टॅपिंगचा प्रयोग हे सुद्धा  प्रगत झालेल्या अभियांत्रिकीचे द्योतक आहे. लेक टॅपिंगचा प्रयोग तर कोयनेत  देशात प्रथमच करण्यात आला.<br />
पण कमी पाण्यात अधिक वीजनिर्मिती करण्याचे  मानक टिहरी प्रकल्पाने दिले आहेत. टिहरी प्रकल्पाचाच एक भाग असलेल्या  कोटेश्वर धरणात फक्त तीन अब्ज घनफूट (टीएमसी) पाणी साठणार आहे. (खडकवासला  धरणाएवढा पाणीसाठा) पण या धरणातून वीजनिर्मिती होणार आहे ती तब्बल चारशे  मेगावॉट. पुण्यातील ब्रिटिशकालीन खडकवासला धरणातून तेवढय़ाच पाण्यावर फक्त  दोन मेगावॉट वीजनिर्मिती होणार आहे. हा प्रकल्प अजून उभारणीच्या टप्प्यातच  आहे तर भाटघर धरणात २३ टीएमसी पाणीसाठा होतो आणि वीजनिर्मिती होते केवळ १६  मेगावॉट. यावरून टिहरी प्रकल्पाच्या भव्यतेचा अंदाज येऊ शकतो. अधिक  उंचीवरून प्रवाही पद्धतीने पाणी आणल्यास अशा प्रकारे वीजनिर्मिती शक्य होऊ  शकते. कोटेश्वर जलविद्युतनिर्मिती प्रकल्पाचे काम येत्या वर्षभरात  पूर्णत्वाला जाणार आहे. या धरणाची उंची आहे ९७ मीटर म्हणजे साधारणत: २९१  फूट आहे. ही उंची सुद्धा असाधारणच आहे. या धरणासाठी बसविण्यात येणारे  दरवाजेही आशिया खंडात सर्वात मोठे असणार आहेत. धरणाच्या कामासाठी खास  अमेरिकेहून महाकाय क्रेन आणण्यात आली आहे. या प्रकल्पाचा सुरुवातीचा  अंदाजित खर्च तेराशे कोटी रुपयांचा आहे. कोटेश्वर प्रकल्पाचे काम म्हणजे  मोठे दिव्यच आहे. ‘अनस्टेबल रॉक’ असलेल्या डोंगरांच्या दरीत हे धरण बांधले  जात आहे. कोणत्याही क्षणी धरणावर दरड कोसळण्याची भीती आहे. त्यामुळेच  आजूबाजूच्या डोंगराला सिमेंटने बंदिस्त करण्यात येत आहे. डोंगरात साठणारे  पाणी विशिष्ट पद्धतीने बाहेर पडेल याचीही व्यवस्था करण्यात आली आहे.  त्यातून दरडी कोसळण्याचा धोका कमी करण्यात आला आहे. धरणा लगतच्या डोंगरांना  केलेले सिमेंटचे ‘पिचिंग’ पाहिल्यास या कामाच्या भव्यतेची कल्पना येते.  धरणांना आधुनिक मंदिरे व शिल्पांची दिलेली उपमा किती सार्थ आहे हे  त्यांच्या लाभावरून दिसते. केवळ विरोधाला विरोध करण्याचा सूर काढूनही उपयोग  नाही. शेवटी विकासाच्या वाटा या कोणाच्या तरी बलिदानातून आणि त्यागातून  जात असतात. परंतु त्याचा दूरगामी विचार केला तर भावी पिढय़ा सुखी आणि समृद्ध  जीवन जगतील यात शंका नाही. अर्थात कोणाचेही बलिदान व त्यागाचे योग्य मूल्य  दिले तर अशा विकासाला विरोध होणार नाही हे सुद्धा तेवढेच सत्य आहे.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>धनंजय जाधव</strong></p>
<p><strong>साभार लोकसत्ता.</strong></p>
<p><a class="aligncenter" title="http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=96320:2010-08-27-07-45-25&amp;catid=212:2009-08-18-16-27-53&amp;Itemid=210" href="http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=96320:2010-08-27-07-45-25&amp;catid=212:2009-08-18-16-27-53&amp;Itemid=210" target="_blank">http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=96320:2010-08-27-07-45-25&amp;catid=212:2009-08-18-16-27-53&amp;Itemid=210</a></p>
]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://gangajal.org.in/blog/2010/08/%e0%a4%b9%e0%a4%bf%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%af-%e0%a4%95%e0%a5%80-%e0%a4%97%e0%a4%be%e0%a4%97%e0%a4%b0-%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%82-%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a5%81/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
		</item>
		<item>
		<title>वाहतूक, इंधन आणि वाहनांची कार्यक्षमता</title>
		<link>http://gangajal.org.in/blog/2010/08/%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a4%a4%e0%a5%82%e0%a4%95-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%a7%e0%a4%a8-%e0%a4%86%e0%a4%a3%e0%a4%bf-%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%9a%e0%a5%80/</link>
		<comments>http://gangajal.org.in/blog/2010/08/%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a4%a4%e0%a5%82%e0%a4%95-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%a7%e0%a4%a8-%e0%a4%86%e0%a4%a3%e0%a4%bf-%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%9a%e0%a5%80/#comments</comments>
		<pubDate>Sun, 29 Aug 2010 08:43:26 +0000</pubDate>
		<dc:creator>admin</dc:creator>
				<category><![CDATA["Jan Jodo Ganga Yatra"]]></category>
		<category><![CDATA[Annual Magazine]]></category>
		<category><![CDATA[Articles]]></category>
		<category><![CDATA[Climate Change]]></category>
		<category><![CDATA[Culture]]></category>
		<category><![CDATA[Downloads]]></category>
		<category><![CDATA[Environment]]></category>
		<category><![CDATA[Ganga]]></category>
		<category><![CDATA[Gangajal Nature Foundation]]></category>
		<category><![CDATA[Global Warming]]></category>
		<category><![CDATA[Human Rights]]></category>
		<category><![CDATA[India]]></category>
		<category><![CDATA[Indian Agriculture]]></category>
		<category><![CDATA[Mission Tree Plantation]]></category>
		<category><![CDATA[Photography & documentry Competation]]></category>
		<category><![CDATA[River]]></category>
		<category><![CDATA[Water Pollution]]></category>
		<category><![CDATA[water]]></category>
		<category><![CDATA[we love India]]></category>
		<category><![CDATA[मराठी Posts]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://gangajal.org.in/blog/?p=6149</guid>
		<description><![CDATA[‘सेंटर फॉर मीडिया स्टडीज’ (सीएमएस) या संस्थेतर्फे हैदराबाद येथे नुकतीच माध्यमांच्या प्रतिनिधींसाठी ‘फ्युएल इफिशियन्सी’ या विषयावर कार्यशाळा आयोजित करण्यात आली होती. त्यात भारतीय वाहतुकीचा प्रश्न व वाहनांच्या कार्यक्षमतेचे वास्तव समजून घेता आले तसेच वाहतूक कोंडीबरोबरच एकूणच वाहतुकीच्या व त्यातून उद्भवणाऱ्या प्रदूषण, आरोग्य ते कार्बन उत्सर्जनाच्या प्रश्नातून मार्ग काढण्यासाठी किती प्रयत्न करावे लागणार आहेत, याचासुद्धा अंदाज [...]]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p style="text-align: justify;"><a href="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/08/viv04.jpg"><img class="alignleft size-full wp-image-6151" title=" " src="http://gangajal.org.in/blog/wp-content/uploads/2010/08/viv04.jpg" alt="" width="150" height="117" /></a>‘सेंटर फॉर मीडिया स्टडीज’ (सीएमएस) या संस्थेतर्फे हैदराबाद येथे नुकतीच  माध्यमांच्या प्रतिनिधींसाठी ‘फ्युएल इफिशियन्सी’ या विषयावर कार्यशाळा  आयोजित करण्यात आली होती. त्यात भारतीय वाहतुकीचा प्रश्न व वाहनांच्या  कार्यक्षमतेचे वास्तव समजून घेता आले तसेच वाहतूक कोंडीबरोबरच एकूणच  वाहतुकीच्या व त्यातून उद्भवणाऱ्या प्रदूषण, आरोग्य ते कार्बन  उत्सर्जनाच्या प्रश्नातून मार्ग काढण्यासाठी किती प्रयत्न करावे लागणार  आहेत, याचासुद्धा अंदाज घेता आला.<br />
पाश्चात्त्य देश, अमेरिका व जपानमधील वाहनांच्या तुलनेत भारतीय वाहनांची  स्थिती काय? विशेषत: इंधनाच्या बाबतीत त्यांची कार्यक्षमता किती आहे? वरवर  विचार केला तर तंत्रज्ञानाच्या बाबतीत आपली वाहने व कार्यक्षमता कमी  असल्याचे वाटेल. प्रत्यक्षात मात्र स्थिती तितकी वाईट नाही. किंबहुना, इंधन  कार्यक्षमतेच्या दृष्टीने म्हणजेच एक लिटरमध्ये जास्त अंतर जाण्याचा हिशेब  मांडला तर अमेरिकन मोटारींच्या तुलनेत भारतीय मोटारी अधिक कार्यक्षम आहेत,  कारण त्या वजनाने हलक्या, कमी क्षमतेच्या इंजिनच्या आणि त्यामुळेच भारतीय  ग्राहकांच्या ‘काटकसरी’ पसंतीला उतरणाऱ्या आहेत. अर्थातच, आपण अमेरिकेला  मागे टाकत असलो तरी या मुद्दय़ावर जपान व युरोपच्या मोटारींना मागे  टाकण्यासाठी बरेच काही करावे लागणार आहे.<br />
‘सेंटर फॉर मीडिया स्टडीज’  (सीएमएस) या संस्थेतर्फे हैदराबाद येथे नुकतीच माध्यमांच्या प्रतिनिधींसाठी  ‘फ्युएल इफिशियन्सी’ या विषयावर कार्यशाळा आयोजित करण्यात आली होती. त्यात  भारतीय वाहतुकीचा प्रश्न व वाहनांच्या कार्यक्षमतेचे वास्तव समजून घेता  आले. एकीकडे सर्वसामान्य भारतीय नागरिकाचे मोटार बाळगण्याचे स्वप्न आणि  दुसरीकडे वाहनांची संख्या वाढून उभ्या राहणाऱ्या वाहतुकीच्या समस्या अशा  परस्परविरोधी गोष्टींमुळे निर्माण झालेली ‘कोंडी’सुद्धा तज्ज्ञांकडून सर्व  अंगांनी माहिती करून घेता आली. या कोंडीबरोबरच एकूणच वाहतुकीच्या व त्यातून  उद्भवणाऱ्या प्रदूषण, आरोग्य ते कार्बन उत्सर्जनाच्या प्रश्नातून मार्ग  काढण्यासाठी किती प्रयत्न करावे लागणार आहेत, याचासुद्धा अंदाज घेता आला.<br />
वाहनसंख्या : वाढती तरीही कमीच!<br />
देशात  स्वातंत्र्यानंतर सुरुवातीच्या काळात वाहनांची संख्या फारच थोडी होती.  अगदी १९७० पर्यंत ती केवळ १८ लाखांच्या आसपास होती. त्यानंतर १९८०पर्यंत  विशेष वाढ झाली नाही. मात्र, १९८३-८४ च्या आसपास कडक सरकारी नियंत्रण हटवून  काहीसे मुक्त धोरण अवलंबण्यात आले. त्यामुळे दुचाकी व हलक्या व्यावसायिक  वाहनांच्या निर्मितीत परकीय गुंतवणुकीला अंशत: मंजुरी देण्यात आली. त्याचा  परिणाम झाला आणि वाहनांची संख्या कितीतरी पटीने वाढून ती १९९० च्या सुमारास  २ कोटी १० लाखांवर पोहोचली. पुढे १९९० च्या दशकात आर्थिक सुधारणांच्या  पाठोपाठ ही संख्या झपाटय़ाने वाढत गेली. २००० साली ती आणखी दुपटीने वाढून ४  कोटी ९० लाखांवर पोहोचली. त्यानंतरही त्यात वेगाने वाढ होतच आहे. विशेष  म्हणजे १९९० ते २००४ या काळात देशाच्या लोकसंख्येत ५० टक्के वाढ झाली. याच  काळात वाहनांची संख्या मात्र तब्बल ४०० टक्क्यांनी वाढली. अलीकडच्या काळात  हाच वेग कायम आहे, किंबहुना त्यात वाढच होत आहे. त्याचे विपरीत परिणाम  मुख्यत: मुंबई, दिल्ली, हैदराबाद, चेन्नईसह सर्वच बडय़ा शहरांमध्ये पाहायला  मिळत आहेत. या परिस्थितीला सामोरे जात असतानाच दुसरीकडे आणखी एक वास्तव  पाहायला मिळत आहे. ते म्हणजे भारतात लोकसंख्येच्या प्रमाणात वाहनांची  संख्या जागतिक तुलनेत खूपच कमी आहे. मोटारींबाबत बोलायचे तर भारतात हजार  माणसांमागे केवळ आठ मोटारी आहेत. चीनमध्ये हा आकडा १०, श्रीलंकेत १३,  थायलंडमध्ये ३५ आहे. विकसित देशांत तर हे प्रमाण खूपच जास्त आहे. जपानमध्ये  हजार माणसांमागे ४४१ मोटारी, ब्रिटनमध्ये ४४५, तर अमेरिकेत ४६५ आहेत.<br />
सार्वजनिक वाहतुकीचा टक्का घटला<br />
हे  आकडे दाखवून भारत मोटारींच्या वापराच्या दृष्टीने कसा पिछाडीवर आहे, हे  सांगितले जाते. त्याचबरोबर भारतात मोटारींची संख्या वाढविणे कसे आवश्यक  आहे, हे बोलले जाते. विशेषत: वाहननिर्मिती कंपन्यांचे प्रतिनिधित्व  करणाऱ्या सोसायटी फॉर इंडियन ऑटोमोबॉईल इंडस्ट्रिज (सियाम) या संस्थेकडून  हा मुद्दा मांडला जातो. अजूनही मुख्यत: मोटारींची विक्री होते ती  शहरांमध्येच! त्यामुळे शहरातील मोटारींच्या संख्येत आणखी वाढ झाल्यास  वाहतुकीचा काय बट्टय़ाबोळ होईल, याची कल्पना येईल. भविष्यात ही समस्या अतिशय  उग्र स्वरूप धारण करण्याची शक्यता आहे. पण असे असले तरी आजही अनेक  शहरांमध्ये खासगी वाहतूक व्यवस्था अजिबात समाधानकारक नाही. दहा लाखांपेक्षा  जास्त लोकसंख्या असलेल्या ३५ शहरांपैकी केवळ आठ शहरांमध्ये खास शहरी  प्रवासी वाहतुकीसाठी वाहिलेली स्वतंत्र बससेवा आहे. काही शहरांमध्ये अशी  बससेवा खासगी व्यावसायिकांना भाडय़ाने देण्यात आलेली आहे. यावरून सार्वजनिक  वाहतूक व्यवस्थेकडे किती लक्ष दिले जाते, याचा अंदाज येईल.<br />
शहरांमधील  लोकसंख्येत वेगाने वाढ होत असताना त्याचा अंदाज घेऊन नागरी नियोजन होत  नसल्याने ही समस्या दिवसेंदिवस चिघळत चालली आहे. सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था  नागरिकांच्या गरजा पुऱ्या करण्यास सक्षम नसल्याने पर्यायी व्यवस्था म्हणून  मोटारसायकली व मोटारींची संख्या वेगाने वाढत आहे. आता तर मध्यमवर्ग व  कनिष्ठ मध्यमवर्गाची क्रयशक्ती वाढल्याने त्यांची मोटारीची स्वप्ने सहजी  पूर्ण होऊ लागली आहेत. या सर्व परिस्थितीचा परिणाम म्हणून दिवसेंदिवस  सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेचा टक्का घटू लागला आहे. याचबरोबर बडय़ा  शहरांमध्ये दिसून आलेला आणखी एक बदल म्हणजे तेथील ‘नॉन-मोटराईज्ड  ट्रान्सपोर्ट’चे प्रमाण बरेच घटले आहे. म्हणजे एकूण वाहतुकीच्या प्रमाणात  सायकल चालविणारे, पायी चालणारे यांचे प्रमाण हळूहळू कमी होत चालले आहे.  परिणामी, वाढत्या मोटारी आणि त्यांच्यामुळे बाहेर पडणारा धूर व कार्बन  वायूंच्या प्रमाणातही वाढ हे पाहायला मिळत आहे. ही समस्या मुख्यत:  महानगरांमध्येच वाढत आहे. त्यामुळे हवेतील धूलिकण, नायट्रस ऑक्साईड, सल्फर  डाय ऑक्साईड, कार्बन मोनॉक्साईड यांसारखे घातक वायू हवेत मिसळण्याचे प्रमाण  वाढले आहे. दिल्लीत असे वायू हवेत मिसळण्याचे प्रमाण रोज १०४६ टन इतके  जास्त आहे. या पाठोपाठ मुंबई (६६० टन), कोलकाता (२९४ टन) आणि चेन्नई (२२६  टन) यांचा क्रमांक लागतो. त्यामुळे दमा, फुफ्फुसाचे विकार, श्वसन यंत्रणेची  खराबी, कर्करोग, मेंदूचा विकास थांबणे, त्वचा-डोळय़ांचे विकार असे घातक  परिणाम पाहायला मिळत आहेत. अलीकडच्याच एका अभ्यासावरून असे पाहायला मिळाले  आहे की शहरी लोकसंख्येने खासगी वाहने न वापरता सार्वजनिक यंत्रणेचा वापर  केला तर कार्बन मोनॉक्साईडसारख्या अतिशय घातक वायूचे प्रमाण ९७ टक्क्यांनी  कमी करणे शक्य आहे. त्याचप्रमाणे सल्फर डाय ऑक्साईड ४६.१ टक्क्यांनी कमी  होईल, तर हवेत मिसळणारा धूर २७.६ टक्क्यांनी कमी होऊ शकेल. यावरून  सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेचे महत्त्व ठसठशीतपणे अधोरेखित होते. विशेष  म्हणजे भारतात वाहनांमुळे होणाऱ्या एकूण प्रदूषणापैकी ४० टक्के प्रदूषण  फक्त २० शहरांमध्ये होते. त्यामुळे या शहरांमधील व्यवस्था सुधारल्या तर  देशातील एकूण प्रदूषण लक्षणीयरीत्या कमी करणे शक्य होईल. या प्रश्नाला  असलेला आणखी एक पदर म्हणजे कार्बन वायूंच्या उत्सर्जनात होत असलेली वाढ!  वस्तुत: भारताकडून होणारे माणशी उत्सर्जनाचे प्रमाण जागतिक तुलनेत बरेच कमी  आहे. प्रत्येक भारतीय वर्षांला सव्वा टन कार्बन वायूचे उत्सर्जन करतो.  प्रत्येक अमेरिकन माणसाचे हे प्रमाण २० टनाच्या आसपास आहे. पण लोकसंख्येचा  विचार करता वाहनांच्या संख्येत वाढ झाली तर भारताचा वाटा झपाटय़ाने  वाढण्याची शक्यता आहे. त्याचबरोबर ही बाब भारतातील वाहतुकीची समस्या  वाढविण्यासही कारणीभूत ठरणार आहे. त्यामुळेच यातून मार्ग काढणे अतिशय  महत्त्वाचे ठरणार आहे.<br />
उपायांच्या दिशेने..<br />
या परिस्थितीतून मार्ग  काढण्यासाठी काही उपाय हाती घ्यावे लागणार आहेत. कारण मोटारींच्या संख्येत  आतासारखी वाढ कायम राहिली तर ती शाश्वत वाहतूक व्यवस्थेसाठी हानिकारक असेल.  एकूणच आशिया खंडात ही स्थिती आहे. भारतात प्रदूषण कमी करण्यासाठी इंधनाचा  दर्जा सुधारण्यावर भर दिला जात आहे. त्यानुसार, काही महानगरांमध्ये ‘भारत  २’, ‘भारत ३’ दर्जाचे इंधन उपलब्ध करून देण्यात आले आहे. हे असले तरी  इंधनाच्या कार्यक्षमतेबाबत व मोटारींमुळे उत्सर्जित होणाऱ्या कार्बन डाय  ऑक्साईड वायूबाबत भारताने कोणतेही भविष्यकालीन उद्दिष्ट ठरवलेले नाही.  वाहनांच्या दृष्टीने मोठी बाजारपेठ असलेल्या, पण असे उद्दिष्ट नसलेल्या  महत्त्वाच्या तीन देशांमध्ये भारताचा रशिया व मेक्सिको यांच्या बरोबरीने  समावेश होतो. त्यामुळेच अभ्यासकांकडून काही उपाय सुचविण्यात आले आहेत.  त्यानुसार दिल्ली व एकूणच देशासाठी २०३० सालापर्यंत प्रदूषणाबाबत काही  किमान उद्दिष्टे ठरवायला हवीत. त्याअंतर्गतच देशपातळीवर व प्रत्येक  शहराच्या पातळीवरसुद्धा कार्बन डाय ऑक्साइडच्या उत्सर्जनाचे कमाल उद्दिष्ट  ठरवून द्यायला हवे. ही उद्दिष्टे पूर्ण करण्यासाठी त्याच्याशी सुसंगत धोरणे  निर्माण करून ती कालबद्ध कार्यक्रम ठरवून राबवायला हवी.<br />
ही धोरणे तयार  करताना शाश्वत सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था अस्तित्वात आणण्याच्या दृष्टीने  महत्त्वपूर्ण सुधारणा कराव्या लागणार आहेत. त्याअंतर्गत सार्वजनिक वाहतूक  व्यवस्था, नॉन-मोटराईज्ड ट्रान्सपोर्ट आणि पर्यावरण संरक्षण व देखभाल या  तीन मुद्दय़ांकडे प्रामुख्याने लक्ष द्यावे लागणार आहे.<br />
लोकांनी खासगी  वाहनांकडून सार्वजनिक वाहतुकीकडे वळावे या दृष्टीने धोरणे ठरवावी लागतील.  त्यासाठी आधुनिक व सोयीनीयुक्त बस वाहतूक व्यवस्था विकसित करण्यास  प्राधान्य देणे, मेट्रो रेल व्यवस्थेच्या उपयुक्ततेचे परीक्षण करणे  (तज्ज्ञांच्या मते चीनचा अनुभव असे सांगतो, की मेट्रो करूनही तेथील खासगी  वाहनांची संख्या कमी झालेली नाही), इंधनाचे पुरेपूर ज्वलन होईल अशी इंजिन्स  बसेसमध्ये बसविणे, बसेस अधिक सुरक्षित व सोयीस्कर बनाव्यात म्हणून बंद  दरवाजे, कमी उंचीच्या पायऱ्या व सोयीस्कर बसथांबे तयार करणे असे उपाय हाती  घ्यावे लागतील.<br />
नॉन मोटराईज्ड व्यवस्थेला प्रोत्साहन मिळावे म्हणून  पादचारी व सायकलींसाठी सुरक्षितठरतील अशी रस्त्यांची रचना करणे, सर्व मोठय़ा  शहरांमध्ये सायकलींसाठी स्वतंत्र लेन राखणे, पादचाऱ्यांसाठी भुयारी मार्ग व  तत्सम व्यवस्था निर्माण करणे. याशिवाय पर्यावरण संरक्षणाच्या दृष्टीने  उपायही हाती घ्यावे लागतील. त्याअंतर्गत स्वच्छ इंधन विकसित करणे आणि  इंधनाचा पुरेपूर वापर होईल, असे तंत्रज्ञान वाहनात वापरले जाईल यासाठी  प्रोत्साहन देणे.<br />
हे उपाय मांडणे सोपे आहे, पण त्यांच्या प्रत्यक्ष  अंमलबजावणीसाठी इच्छाशक्ती, पुरेशी गुंतवणूक आणि आवश्यक तो पाठपुरावा करावा  लागणार आहे. हे उपाय प्रत्यक्षात आले तरच खासगी वाहनाची वाढती संख्या व  त्यांच्यामुळे वाढणारे प्रदूषण रोखणे म्हणजेच शहरातील जीवन सुसहय़ बनविणे  शक्य आहे.<br />
इंधन बचतीचे काही उपाय<br />
प्रत्येक वाहनचालकाने वैयक्तिक  पातळीवर काही उपाय केले तरी इंधनाची मोठी बचत शक्य आहे. भारतीय मोटारी ताशी  ४५ किलोमीटर या वेगाने चालविल्या तर कार्यक्षमता सर्वाधिक असते. वेग ताशी  ६० किलोमीटपर्यंत वाढल्यास १५ टक्के अधिक इंधन जळते. ताशी ८५ किलोमीटर  वेगाला ३० टक्के जास्त इंधन जळते. मोटारीने ताशी ४० किलोमीटरचा वेग  पकडल्यास ‘टॉप’ गियर टाकावा. विनाकारण वारंवार ब्रेक वापरू नये, एअर फिल्टर  नियमित साफ करावा, इंजिन नियमित टय़ून करावे, मोटारीला शिफारस केलेल्या  दर्जाचेच इंधन वापरावे.<br />
मोटारींचे ‘लेबलिंग’<br />
अनेक देशांमध्ये  मोटारींची कार्यक्षमता दर्शविण्यासाठी ‘लेबलिंग’ केले जाते. त्यात वाहनातून  बाहेर पडणारे कार्बन डाय ऑक्साईडचे प्रमाण, एका लीटर इंधनात अंतर  कापण्याची क्षमता, त्याचे वजन-आकार अशा घटकांचा विचार करून मानांकन दिले  जाते. जपान, सिंगापूर, न्यूझीलंड, युरोपीय युनियन, ब्राझील, अमेरिका,  ऑस्ट्रेलिया, चीन या देशांमध्ये तशी पद्धत आहे. त्यामुळे वाहनाची नेमकी  माहिती उपलब्ध होते. त्यामुळे वाहनखरेदीचा निर्णय घेणे सोपे जाते.</p>
<p style="text-align: justify;"><strong>अभिजित घोरपडे</strong></p>
<p><strong>साभार- लोकसत्ता.</strong></p>
<p><a class="aligncenter" title="http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=96853:2010-08-28-15-11-25&amp;catid=55:2009-07-20-04-00-45&amp;Itemid=13" href="http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=96853:2010-08-28-15-11-25&amp;catid=55:2009-07-20-04-00-45&amp;Itemid=13" target="_blank">http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=96853:2010-08-28-15-11-25&amp;catid=55:2009-07-20-04-00-45&amp;Itemid=13</a></p>
<p style="text-align: justify;"><!-- START of joscomment --> <script type="text/javascript">// <![CDATA[
// <![CDATA[
 var _JOOMLACOMMENT_MSG_DELETE 	= "Are you sure you want to delete this comment?"; var _JOOMLACOMMENT_MSG_DELETEALL = "Are you sure you want to delete all comments?"; var _JOOMLACOMMENT_WRITECOMMENT 	= "Write comment"; var _JOOMLACOMMENT_SENDFORM 		= "Send"; var _JOOMLACOMMENT_EDITCOMMENT 	= "Edit comment"; var _JOOMLACOMMENT_EDIT 			= "Edit"; var _JOOMLACOMMENT_FORMVALIDATE 	= "Please insert at least a comment."; var _JOOMLACOMMENT_FORMVALIDATE_CAPTCHA = "Please input the anti-spam code that you can read in the image."; var _JOOMLACOMMENT_FORMVALIDATE_CAPTCHA_FAILED = "Anti-spam code is not correct. Please input the code that you can read in the image."; var _JOOMLACOMMENT_FORMVALIDATE_EMAIL = "To be notified, please enter your email"; var _JOOMLACOMMENT_ANONYMOUS 	= "Anonymous"; var _JOOMLACOMMENT_BEFORE_APPROVAL = "Your comment has been queued for moderation by site administrators and will be published after approval."; var _JOOMLACOMMENT_REQUEST_ERROR = "Request failed"; var _JOOMLACOMMENT_MSG_NEEDREFRESH = "";
// ]]&gt;</script> <script src="http://www.loksatta.com/components/com_comment/joscomment/jscripts/client.js" type="text/javascript"></script> <a name="JOSC_TOP"></a></p>
]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://gangajal.org.in/blog/2010/08/%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a4%a4%e0%a5%82%e0%a4%95-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%a7%e0%a4%a8-%e0%a4%86%e0%a4%a3%e0%a4%bf-%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%9a%e0%a5%80/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
		</item>
	</channel>
</rss>
