Monthly Archives: July 2010

जीडी अग्रवाल का आमरण अनशन

मातृ सदन, हरिद्वार। प्रख्यात पर्यावरणविद् और वैज्ञानिक प्रोफेसर जीडी अग्रवाल जी का आमरण अनशन आज दसवें दिन भी जारी है। हरिद्वार के मातृसदन में लोहारीनागा पाला जल विद्युत परियोजना के खिलाफ प्रो. अग्रवाल के अनशन को 27 जुलाई मंगलवार देर सायं प्रो. जीडी अग्रवाल को समर्थन देने के लिए राष्ट्रीय स्वाभिमान आंदोलन के संस्थापक व चिंतक गोविन्दाचार्य और गंगा महासभा के महामंत्री आचार्य जितेंद्र पहुंचे। गोविन्दाचार्य ने गंगा को अविरल व निर्मल बहने देने की वकालत की। गोविंदाचार्य इस मुद्दे पर माहौल तैयार करने का कार्य करेंगे।

इस दौरान पत्रकारों से बातचीत में गोविंदाचार्य ने कहा कि गंगा राष्ट्रीय आस्था से जुड़ा सवाल है। गंगा को अविरल और निर्मल बहने देना चाहिए। रोजगार व ऊर्जा के दूसरे विकल्प की तलाश की जानी चाहिए। उन्होंने कहा कि विकास मानव केंद्रित नहीं बल्कि प्रकृति केंद्रित होना चाहिए। सभी दल दोहरेपन के शिकार हैं। विकास को लेकर आज भी 200 साल पुरानी अवधारणा चल रही है गंगा को राष्ट्रीय नदी तो घोषित किया गया, लेकिन इसके बाद उसे अमली जामा नहीं पहनाया गया। गंगा बेसिन प्राधिकरण को भूमिका पर सवाल उठाते हुए उन्होंने कहा कि प्राधिकरण निर्णय लेने की स्थिति में नहीं है।

एक सवाल के जवाब में उन्होंने कहा कि राष्ट्रीय स्वाभिमान आंदोलन गंगा के मुद्दे को लेकर आगे जाएगा। केंद्र, राज्य, विपक्षी दलों के साथ गंगा बेसिन प्राधिकरण के सदस्यों से बातचीत होगी। वे इस मुद्दे का हल निकलवाने का प्रयास करेगें।

गोविन्दाचार्य ने आमरण अनशन स्थल मातृ सदन में आकर अपने समर्थन में यह सुस्पष्ट शब्दों में लिखा-“आदरणीय गुरुदास जी को देखने आया। मन में अनेक भावों का उतार चढ़ाव होता रहा। क्षोभ, विषाद, रोष, संकल्प आदि उसका हिस्सा था। गंगा मैया हम सब की परीक्षा ले रही हैं हम उसके लायक हैं या नहीं। मेरी औकात के हिसाब से निर्मल गंगा अविरल गंगा के लिए योगदान तो करूंगा ही। मुद्दा हल हो! गुरुदास जी का अनशन टूटे। यही गंगा मैया से प्रार्थना है।”

आर्य विरक्त आश्रम, ज्वालापुर हरिद्वार से उसके प्रधान श्री वेद मुनी जी के नेतृत्व में एक प्रतिनिधिमण्डल इस अनशन को समर्थन देने मातृ सदन पहुंचा। उन्होंने अपने समर्थन में लिखा –“आर्य विरक्त आश्रम, ज्वालापुर हरिद्वार आपके साथ है ईश्वर से प्रार्थना है कि अपका मनोकामना या उद्देश्य की पूर्ति हो एवं आयु दीर्घायु हों।”

जैसे-जैसे आमरण अनशन का दिन बढ़ता जा रहा है पूरी दुनिया के बुद्धिजीवी एक स्वर से सरकारों की निन्दा करते जा रहे हैं। एक ओर जहां देश के कोने-कोने से पर्यावरण प्रेमी, गंगा-भक्त और जागरूक बुद्धिजीवियों का प्रो. गुरुदास अग्रवाल जी के अनशन स्थल मातृ सदन में आकर समर्थन देने वालों का तांता लगता जा रहा है वहीं विदेशों से जागरूक पर्यावरण प्रेमियों का ई-मेल के माध्यम से समर्थन सहयोग और आन्दोलित होने की सूचनाएं बराबर मिल रही हैं।

मातृ सदन के संस्थापक शिवानन्द महाराज ने कहा-“गंगा नदी घाटी प्राधिकरण बनने से पहले जो सरकारें प्रो. गुरुदास अग्रवाल जी के संकल्प के अनुरूप जो गंगा जी के उद्गम स्थल गंगोत्री से 130 किलोमीटर दूर धरासू तक गंगा जी के नैसर्गिक प्रवाह को किसी भी प्रकार से छेड़-छाड़ नहीं करने, उसे बांध बनाकर नहीं बांधने का जो लिखित वचन देती है। और वहीं गंगा नदी घाटी प्राधिकरण बनने के बाद वही सरकार अपने दिए हुए वचनों से मुकर जाती हैं। तो यहां गम्भीर प्रश्न यह खड़ा होता है कि क्या प्राधिकरण मां गंगा की रक्षा के लिए बना है या उसे नष्ट करने के लिए? कहां तो एक तरफ गंगा प्राधिकरण को पिछले वचनों का पालन करते हुए आगे की बात करनी चाहिए।”

अपने अनशन के 9 वें दिन प्रो. अग्रवाल जी ने आर्त और दुःखी हृदय से कहा “सरकार की गंगा के प्रति नीयत और नीति देखी कि गंगा जी को भगीरथ ने पितरों के उद्धार के लिए स्वर्ग से पृथ्वी पर लाया और बहुत दुःख और दुर्भाग्य की बात है कि सरकार उस पतितपावनी मां गंगा को दिल्ली के शौचालयों के सफाई के लिए फ्लश करने में उपयोग कर रही है। लेकिन मैं गंगा जी का यह अपमान कतई बर्दाश्त नहीं करूंगा।”

——————————————————————————————————–

‘गंगोत्री से लेकर धरासू तक 130 किलोमीटर गंगा की भागीरथी धारा को उसी रुप में रहने दो। ताकि आने वाला पीढ़ी इस गंगा को देख के समझे कि यही गंगा हमारे भारतवर्ष में बहती थी।‘ प्रो. जीडी अग्रवाल जी के इस संकल्प को ‘गंगाजल नेचर फाऊंडेशन, मुंबई ‘ पुरजोर समर्थन करता है.

गंगेच्या नावानं चांगभलं !

वृक्षारोपण नसे गंमत!


दरवर्षी वृक्षारोपणाच्या अनेक मोहिमा हाती घेतल्या जातात आणि हजारो-लाखो रोपे लावल्याचा दावा केला जातो. पण लावलेल्या झाडांपैकी किती वाढतात, हा मोठा प्रश्नच आहे. त्यामुळेच तर एकाच खड्डय़ात पुन्हा-पुन्हा झाडे लावायची वेळ येते. वृक्षारोपण ही केवळ गंमत नाही तर ते एक तंत्र आहे. ते तंत्र पाळले तरच झाडे वाढतात आणि लागवड यशस्वी होते.
पावसाळा सुरू झाला की शासकीय, निमशासकीय, अशासकीय संस्थामार्फत झाडे लावण्याची घोषणाबाजी होते. याही वर्षी अशाच घोषणा करण्यात आल्या आहेत. प्रत्येक जिल्हा परिषदेने लाखो झाडे लावण्याचे उद्दिष्टे जाहीर केले आहे. शासकीय अधिकारी व पुढाऱ्यांचे फोटोही पेपरात झळकत आहेत. पण वनमहोत्सवाचा कार्यक्रम १९५५ सालापासून अविरत सुरू आहे. दरवर्षी हजारो एकरावर झाडे लागवड केली जातात. असे असताना त्याचे दृश्य स्वरुपात परिणाम का दिसत नाहीत? याबरोबरच ‘गेल्या वर्षी जिल्हाधिकाऱ्यांनी / पुढाऱ्याने याच खड्डय़ात झाड लावले होते,’ अशाप्रकारचा मजकूर वृत्तपत्रांमध्ये छापला जातो. त्यामुळे याबाबत अनेक प्रश्न उभे राहतात.
खरं तर वृक्षारोपण गांभीर्याने अमलात आणले असते तर प्रत्येक शासकीय कार्यालयाच्या आवारात अथवा जिथे लागवड केली गेली. त्या क्षेत्रात आज प्रचंड प्रमाणात झाडे दिसली असती आणि त्याच त्या क्षेत्रात वृक्ष लागवड पुन्हा पुन्हा करावी लागली नसती. याचाच अर्थ वृक्ष लागवडीकडे जितक्या गांभीर्याने बघायला पाहिजे. तितक्या गांभीर्याने पाहिले जात नाही किंवा त्याबाबत काही गैरसमजही आहेत. एकदा बी पेरले किंवा रोप लावले की ते आपोआप वाढते, असे समजले जाते. खरंतर असे मानणे केवळ चुकीचेच नाही तर घातकही आहे. तसे असते तर वृक्ष लागवड करण्याची आवश्यकताच भासली नसती. याचाच अर्थ आपोआप काहीच होत नाही, त्यासाठी प्रयत्न करावे लागतात.
वृक्षलागवडीत अपयश येण्याची अनेक कारणे आहेत. अनेक दशकं चालणाऱ्या या झाडे लावण्याच्या वन महोत्सवाचे कार्यक्रमाकडे एक जत्रा/यात्रा म्हणून पाहिले जाते. त्यामुळे अपयश माथी येते. ऐनवेळी खड्डे खोदणे, खड्डे अपुऱ्या आकाराचे व अपुऱ्या खोलीचे घेणे, वाहतूक करताना रोपांची काळजी न घेतल्याने त्यांना इजा पोहचणे, खड्डय़ात व्यवस्थित माती न भरताच झाड लावणे, रोपे असलेली प्लॅस्टीकची पिशवी अलग न करणे, रोप लावताना हलगर्जीपणा होणे किंवा रोपाची माती पडल्यावर मुळांची काळजी न घेता ते खड्डय़ात गाडणे, रोप लावल्यानंतर त्याची देखभाल न करणे, सुरुवातीला रोप जनावराच्या पायाखाली तुडविले जाणे किंवा जनावराने रोप खाणे. रोपाभोवतालची माती न हलविणे किंवा त्याची खुरपणी न करणे; पाणी न देणे. एवढे होऊन रोप वाचलेच तर आगीपासून त्याचे संरक्षण न करणे यामुळेही अपयश येऊ शकते.
झाडांच्या लागवडीच्या ठिकाणी मशागतीबरोबरच जनावरांच्या चराईपासून आणि आगीपासून रोपांचे संरक्षण व्यवस्थित होणे. अन्यथा पदरी अपयश येते. या कारणांशिवाय रोपे लागवडीत अपयश घेण्याची कारणे म्हणजे- अयोग्य प्रजातीची निवड, योग्य वाढ नसलेल्या किंवा अधिक वयाची रोपे योग्य सोय न करता लावणे. उदा- उंच रोपे लहान खडय़ात लावणे, योग्य मातीची खोली नसलेल्या ठिकाणी लावणे इत्यादी. ज्या ठिकाणी पावसावरच अवलंबून राहावे लागते किंवा सिंचन करणे शक्य नाही. अशा ठिकाणी विशेष काळजी घेणे आवश्यक असते. याचबरोबर मोठय़ा प्रमाणात लागवड झालेल्या क्षेत्रात कमी पाऊस पडणे किंवा जास्त पाऊस पडून अधिक काळ पाणी साठून राहणे या कारणांमुळेही रोपांच्या लागवडीत अपयश येते. याचाच अर्थ केवळ वृक्ष लागवडीच्या घोषणा करून किंवा आकडे जाहीर करून आपण आपले ध्येय गाठू शकणार नाही. त्यासाठी प्रामाणिकपणाची आणि कष्टाची तयारी पाहिजे.
रोप लागवडीसाठी काही काळजी घ्यावी लागते. मुळातच ऐनवेळी उदिष्टाचा विचार न करता वर्षांच्या सुरुवातीला नियोजन करणे उचित ठरते. पावसाळ्यात कोणत्या क्षेत्रात लागवड करावयाची आहे ते ६-८ महिने अगोदरच निश्चित करणे, त्यातले सुपीक, नापीक भागाची तपासणी करणे व त्यानुसार द्यावयाच्या उपचाराचा विचार करणे. सलग समतल चर (सीसीटी) घेतल्यास वृक्षारोपणाचे यश हमखास १०० टक्क्य़ांपर्यंत मिळते. विशेषत: उताराचे क्षेत्रात तसेच निकृष्ट क्षेत्रात अशा प्रकारे सीसीटीवर केलेली लागवड ९०-९५ टक्के यस्वी झालेली आहे. आणि ती ७०० गावामध्ये ३६००० हेक्टरवर आजही पाहायला मिळेल. त्यामुळे मृद व जलसंधारण उत्कृष्टरीत्या होऊन झाडांच्या पोषणास उत्तम वातावरण तयार होते व ओसाड क्षेत्र हिरवीगार होऊन स्थानिक लोकांना पाणी आणि चारा मुबलक प्रमाणात मिळतो.
समतल चरांप्रमाणेच त्यांची पावसाळ्यापूर्वी भराई तितकीच महत्त्वाची आहे. चर भरताना तळाशी जमिनीवरील चांगली माती प्रथम भरावी. हे करताना चरासमोरील ५० सेमी ते ७५ सेमी अंतरापर्यंतची चांगली माती प्रथम भरावी. तसेच हे काम पूर्णपणे शास्त्रीय पद्धतीनेच करावे. नर्सरीत रोपे असतांना त्यांची फार काळजी घेतली जाते मात्र लागवडीचा हंगाम येताच गडबड गोंधळ उडतो. झटपट काम करण्याच्या नादात काही टाळण्यासारख्या चुका होतात. उदा. ट्रॅक्टर किंवा ट्रकमध्ये रोपे भरताना रोपे दोन ते तीन थरात वाहतूक केली जातात. तसे करताना खाली पालापाचोळ्याचा १० ते १५ सेमी जाडीचा थर टाकला तर रोपांच्या मुळांना इजा पोहचत नाही. पहिल्या वर्षी रोपांच्या शेंडय़ाबरोबरच त्याच्या मुळांना जपणं अत्यंत आवश्यक आहे.
सबब रोपे वाहनात चढवतांना गाडीत थर लावतांना व उतरतांना रोपांना इजा होणार नाही याची खबरदारी घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. एकदा का सर्व रोपे लागवड क्षेत्रात पोहचली की पुढील काम सोपे होते. रोपे लावतांना स्थानिक प्रजातींना प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. कारण त्या वातावरणात स्थानिक रोपांनाच यश चांगले येते. विनाकारण परदेशी वृक्षाचा हट्ट करण्यात काही अर्थ नाही. प्रत्यक्ष लागवड करतांना चराच्या अथवा खड्डय़ाच्या मधोमध लागवड केली जाईल याची दक्षता घेणे आवश्यक आहे. लागवड सुरू करण्यापूर्वी रोपे पाण्यात बुडवावी आणि पाणी निथळल्यावर ती ज्या ठिकाणी लावायची त्या ठिकाणी लागवड आराखडय़ाप्रमाणे (ढ’ंल्ल३्रल्लॠ ढ’ंल्ल) ठेवावीत. त्यानंतर रोपाच्या पिशवीच्या आकाराचे खड्डे घ्यावेत. दुसऱ्याने खड्डय़ात खत टाकावे. तिसऱ्याने ब्लेडच्या सहाय्याने प्लॅस्टिकच्या पिशवी अलगद निघेल अशा बेताने घ्यावा. त्यानंतर प्रत्यक्ष लागवड करणाऱ्या व्यक्तिने रोपाची पिशवीला दोन्ही हाताने हळू दाब द्यावा जेणे करून पिशवीतील माती घट्ट होऊन पिशवी काढल्यावर पडणार नाही. त्यानंतर प्लॅस्टिकची पिशवी अलगद काढून रोप तळहातावर घ्यावे आणि हळूच खड्डय़ात ठेवावे. त्यानंतर अजूबाजूची माती रोपाभोवती भरून हाताने दाबावी. पूर्ण माती भरून झाल्यावर रोपाभोवतीची माती पाण्याने दाबून घट्ट करावी म्हणजे रोपाभोवती पोकळी राहणार नाही. अशा प्रकारे लागवड (रोपे भिजवून) केल्यास पुढील २०-२५ दिवस पाऊस आला नाही तरी रोपे सुखरूप राहतात. मात्र लागवड करताना मुळांच्या वाढीसाठी कमीत कमी ३० सेमी खोल भुसभुशीत माती मिळेल याची दक्षता घ्यावी. लागवड जून जुलै मध्ये करावी.
अशा प्रकारे रोपे लागवड पूर्ण झाली की मग १ महिन्यात प्रथम खुरपणी करून रोपाभोवतालचे तण काढून माती हलवावी. माती हलवण्याने मुळाच्या श्वसनास मोकळी हवा मिळते. रोपे जोमाने वाढतात. त्यानंतर सप्टेंबर अखेर दुसरी खुरपणी करावी. यामध्ये खड्डय़ाच्या रोपाभोवती एक मिटर अंतरापर्यंत साफसफाई करावी. मातीकामामुळे उशिरा पडलेला पाऊस जमिनीत मुरण्यास मदत होते. पुढे चराजवळची अंदाजे १ मीटर ते १.२० मीटर रुंदीपर्यंत साफ करून माती ढिल्ली करावी. सप्टेंबर महिन्यात खुरपणीत निघालेले अथवा जवळचे गवत कापून रोपाजवळ गाडावे. यामुळे जमिनीत ओलावा अधिक काळ टिकण्यास मदत होते. पुढही त्याची पद्धतशीर काळजी घ्यावी. सलग समतल चर पूर्णपणे साफ ठेवल्याने रोपांना आगीपासून भीती राहत नाही. खरं तर मोठय़ा प्रमाणावर पडित क्षेत्रावर लागवड केली तर रोपांना पाणी देणे शक्य होत नाही. त्यासाठी रोपांभोवती मातीकाम हाच उत्तम उपाय होय. अशा पद्धतीने केलेल्या कामात प्रथम वर्षी ९८ ते १०० टक्के रोपे जिवंत असल्याचे निदर्शनास आले आहे. तर पाचव्या वर्षांखेर ती ९० ते ९५ टक्के जिवंत असल्याचे आढळले आहे. संगमनेर, साक्री, चोपडा तालुक्यातील रोपवने ही त्याची उदाहरणे आहेत.

वसंत टाकळकर ,

साभार- लोकसत्ता.

http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=87160:2010-07-19-17-05-20&catid=96:2009-08-04-04-30-04&Itemid=108

प्रो. जी. डी. अगरवाल जी का गंगा की रक्षा हेतू अमरण अनशन!

क्या खा रहे हैं सब्जी या जहर


हाय ये क्या लौकी के रस में जहर? 23 जून 2010 को यह हादसा सुशील सक्सेना 59 वर्ष काऊंसिल फार सांइटिफिक इंडस्ट्रियल रिसर्च के वैज्ञानिक व उपसचिव के साथ हुआ , लौकी का जूस पीने से श्री सक्सेना की मृत्यु हो गई कारण एंडोस्कोपी रिर्पोर्ट से पता चला। किसी डॉक्टर ने सब्जियों का रस सेवन करने की सलाह नही दी थी । टीवी पर प्रसारित बाबा रामदेव के कार्यक्रम से प्रभावित होकर सुशील सक्सेना व उनकी पत्नी नीरज चार साल से लौकी व करेले का जूस रोजाना सूबह पी रहे थे दोनो मधुमेह के मरीज थे। जूस पीने के बाद दोनो को खून की उल्टियां हुई । किसी तरह श्रीमती सक्सेना बच गई क्योंकि उन्होने जूस की केवल 150 मिली ली थी जबकि श्री सुशील सक्सेना जी ने 250 मिली की मात्रा ली थी लौकी खीरा कददु तरबुज जहरीले साबित हो सकते है यदि वे कड़वे लगे । क्योकि इसमे ट्रेटासायक्लिक ट्राइटर पिनाइड क्युकरबिटेशिन यौगिक पाया जाता है। जो सब्जियों मे कड़वाहट के लिए जिम्मेदार है।
लौकी खीरा कददु तरबुज स्वास्थ्य के लिए लाभदायक है। यदि कड़वी हो तो इसका सेवन जानलेवा साबित हो सकता है । वनस्पति शास्त्र में यह कुकुरबिटेसी खानदान में आती है। कुकुरबिटेसी खानदान के फल कांप्लैक्स यौगिक बनाते है। इस घटना से हमें यह समझना चाहिए कुछ भी वनस्पति पेड़ पौधे से जुड़ा हानिकारक नही हो सकता । सबसे ज्यादा कुकरबिटेसी खानदान की सब्जिया फल ज्यादा तापमान कम पानी मिटटी की कम उपजता के कारण अनेक रसायन बनाते है। कड़वे फल खाने से शरीर के सभी अंग काम करना बंद कर देते है गलत तरीके से सब्जियों के रखरखाव से जहरीले रसायन बन जाते है जिससे लीवर में सूजन, पैनक्रियाज, गाल ब्लैडर, किडनी यह रक्त मे घुल जाते है ।
आजकल शहरों में तमाम रसायानें की सहायता से संरक्षित की हुई बेमौसम की जो सब्जियां खाते है वे पथरी ,अलसर डायबिटीज, थॉयीराइड, पाइल्स आदि बीमारियों को जन्म दे सकती है । गोभी गर्मी के मौसम की सब्जी नही है लेकिन हम और आप गर्मी के मौसम में गौभी मटर की सब्जी खाते है तो गैस कब्ज और अन्य बीमारियां तो होगी ही ।
हरियाली और बढे अकार का सच : सब्जियों के खेत की सिचांई प्रदुषित जल से की जाती है जिसमें अनेकों जहरीले पदार्थ पौधौ द्वारा अवशोषित होते है जहरीले रसायनों से भरी है सब्जियां रोजाना हम 0 5 मिलीग्राम जहर ले रहे है । परवल को रंगा जा रहा है। सब्जी के आकार को जल्दी बढ़ा करने के लिए उसमें ऑक्सीटॉक्सिन का इंजेक्शन लगाया जाता है । यह प्रयोग बेल वाली सब्जियों पर सबसे ज्यादा किया जाता है इस से सब्जियों की लंबाई चौड़ाई जल्दी बढ़ जाती है और किसान ज्यादा मुनाफा कमाते है। बासी सब्जियों को मेलाथियान के घोल मे दस मिनट तक डाला जाता है। ताकि सब्जी 24 घंटे तक तक ताजा रहे। इसका प्रयोग भिंडी,गोभी, मिर्च, परवल लौकी परवल पत्ता गोभी पर किया जाता है।
भारतीय मृदाविज्ञान संस्थान नबीबाग भोपाल में वैज्ञानिक डॉ. अजय श्रीवास्तव बाजार की सब्जियां नहीं खाते वे अपने किचन हर्बल गार्डन में उगाई सब्जियां खाते है। उन्हें बाजार की किसी भी सब्जी पर भरोसा नहीं। इनका कहना है खाद्य एवं प्रशासन विभाग को स्वयं मार्केट में जा कर सब्जियों के नमुने लेने चाहिए बाजार मे क्या बिक रहा है । स्वास्थ्य अधिकारियों को भी समय समय पर सब्जियों की जांच करना चाहिए ।

हमें अपनी सुरक्षा स्वयं करनी होगी
1. ऐसी सब्जियां न खाये जिन्हें औद्योगिक या नाले की पानी से सींचा गया हो ।
2. अत्याधिक खादे कीटनाशक रसायनों का प्रयोग सब्जियों को जहरीला बनाता है लोगों को पेट की बीमारियां होती है ।
3. तीसरी दुनिया की यह सबसे बड़ी समस्या है जहरीले फल सब्जियां आम आदमी को बेची जाती है लोग जानते हुए भी इन्हें खरीदते है ।
4. सब्जियां खरीदते समय उनहें सूंघ ले पाऊडर या केमिकल की खूशबू आ रही हो तो सब्जी में रसायन का प्रयोग हुआ है ।
5. हरी सब्जी को हाथ से रगड़ कर देखे अगर रंग छुट रहा है तो समझ ले रंग का प्रयोग हुआ है ।
6. सब्जी पकते समय ज्यादा समय ले तो समझे यह केमिकल के प्रयोग से हो रहा है।
7. सब्जी को अच्छे से धोए काटते समय चख कर देखे कहीं कड़वी तो नही खुले में रखे यदि हल्की काली पड़ जाए तो समझ लीजिए रसायन का प्रयोग हुआ है ।
नीमा अस्थाना

साभार- संवेदनाओं के पंख

http://dr-mahesh-parimal.blogspot.com/

रोझ जॉर्ज

रोझ जॉर्ज या मानवी विष्ठेच्या अभ्यासक. त्या या विषयाकडे एकदम वळल्या नाहीत; तर मानवी विष्ठेचा अभ्यास करावा, त्यावर पुस्तक लिहावं, हा विचार त्यांच्या मनात १९९७ साली त्यांनी एका पुस्तकाच्या संपादनात मदत केली तेव्हा डोकावला. मग पुढं हळूहळू तो रुजत गेला.  रोझ यांनी त्यावेळी बेनेटॉन या कंपनीसाठी एक सचित्र दिखाऊ म्हणजे कॉफी टेबल पुस्तक निर्माण करण्यास मदत केली होती. या पुस्तकाचं नाव ‘काकास’ असं होतं. वेगवेगळे प्राणी आणि मानवी विष्ठेची ती रंगीत आणि दुरून आकर्षक भासणारी छायाचित्रं होती. या पुस्तकामध्ये या छायाचित्रांसोबत जो मजकूर छापला होता त्या बाबतचं संदर्भशोधन आणि लेखनाचं काम रोझ यांनी केलं होतं. यातला एक लेख भारतातील सुलभ इंटरनॅशनल या संस्थेबद्दल होता. त्यामुळे रोझचं भारताबद्दलचं कुतूहल वाढीस लागलं. यानंतर काही वर्षांनी त्या भारतात आल्या असताना दिल्लीमधलं ‘इंटरनॅशनल म्युझियम ऑफ टॉयलेट्स’ त्यांच्या पाहण्यात आलं. (भारतात असं संग्रहालय असेल याची इतर बऱ्याचजणांप्रमाणेच मलाही रोझबद्दल माहिती वाचेपर्यंत कल्पना नव्हती.) या दोन गोष्टींमुळं विष्ठा आणि सार्वजनिक स्वच्छता यांची माहिती मनोरंजनात्मक पद्धतीनं सादर करणं शक्य आहे, असं रोझ यांना वाटू लागलं.
रोझ यांनी हे काम हाती घेतलं तेव्हा त्यांच्या आईनं ते वाचताना नाक मुरडू नये याची काळजी घ्यायची, असं ठरवलं. जेव्हा रोझ यांनी त्यांच्या आईला या नव्या पुस्तकाचा विषय ऐकवला त्या वेळी रोझच्या आईनं आपली नाराजी स्पष्ट शब्दांत त्यांना ऐकवली. मात्र जेव्हा रोझनं पुस्तक पूर्ण करून आईला वाचायला दिलं; तेव्हा त्यांची आई खूश झाली आणि एक अवघड विषय उत्कृष्टपणे हाताळल्याबद्दल त्यांनी रोझना शाबासकी दिली. रोझ यांची आई उच्चशिक्षित, सुसंस्कृत आणि अतिशय परखड बाई. ते पुस्तक खूप छान आहे, एवढंच रोझला सांगून त्या थांबल्या नाहीत, तर त्या पुस्तकाच्या प्रती विकत घेऊन त्यांनी आपल्या मैत्रिणींना दिल्या. याचा अर्थ म्हणजे हे पुस्तक आईला खरोखरच आवडलं, असा होत होता.
या पुस्तकाचा विषय ठरल्यावर रोझ जॉर्ज यांनी नऊ देशांमध्ये जाऊन तिथं विष्ठेचा निचरा कसा केला जातो याचा अभ्यास केला. इंग्लंड, अमेरिका, जपान, थायलंड, रशिया, दक्षिण आफ्रिका, टांझानिया, चीन आणि भारत या नऊ देशांमध्ये या कामासाठी त्या गेल्या. तिथली गटारं आणि मलनि:सारण केंद्रं त्यांनी अभ्यासली. मलनि:सारण केंद्रात विष्ठायुक्त पाण्यावर केली जाणारी प्रक्रिया, प्रक्रियोत्तर पाणी आणि उरलेला गाळ यांचं पुढं काय होतं, याची त्यांनी माहिती करून घेतली.
मलनि:सारण केंद्रातला गाळ बऱ्याच देशांमध्ये खत म्हणून वापरला जातो. साधारणपणे ७० टक्के गाळ तरी खत म्हणून मळ्यांमध्ये आणि शेतात पसरला जातो. याला जैवीधन गाळ असं (बायो सॉलिड स्लज) असं सुसंस्कृत नाव आहे. या प्रकारचं खत वापरलं जातं, हे कळल्यानंतर अमेरिकेत खूप जळजळीत प्रतिक्रियाही उमटल्या आहेत.
चीनमध्ये या मलनि:सारण केंद्रातून जैवी इंधन वायूची निर्मिती केली जाते. (मुंबईत दादरला असा एक प्रकल्प आहे.) रोझनं थायलंड आणि रशियामध्ये ‘वर्ल्ड टॉयलेट ऑर्गनायझेशन’च्या परिषदांत उपस्थित राहून वेगवेगळ्या सदस्य राष्ट्रांतील प्रश्न कसे हाताळले जातात, याची माहिती घेतली.
रोझ टांझानियात गेल्या. लंडन स्कूल ऑफ हायजीननं टांझानियात अजूनही कॉलऱ्याच्या साथी का येतात, हे कोडं सोडवायचा एक प्रयत्न केला. त्या संशोधनाचा एक भाग म्हणून रोझ टांझानियात गेल्या होत्या. कागदोपत्री टांझानियातली ९७% जनता ही स्वच्छतागृहांचा वापर करते. फक्त भटक्या जमातींमधील ३% लोक उघडय़ावर शौचास बसतात. तरीही दरवर्षी टांझानियात कॉलऱ्याची साथ का येते, याची प्रत्यक्ष पाहणी करून, त्याबाबतचा अहवाल रोझला द्यायचा होता. टांझानियातील शासनानं जागतिक आरोग्य संघटनेच्या मदतीनं सर्वत्र स्वच्छतागृहं बांधली खरी, पण त्याखालच्या खड्डय़ात जी विष्ठा साठत गेली त्यामुळं ते खड्डे भरले. त्यात साठलेली विष्ठा गोळा करून त्याचं खत करायचं, असं ठरलं होतं. पण शासनानं त्यासाठी पैसा द्यायचं नाकारलं आणि त्यामुळं ही स्वच्छतागृहं कुणी वापरेनासं झालं किंवा काही ठिकाणी लोकांनी त्या खड्डय़ांमध्ये साठलेली विष्ठा चक्क सार्वजनिक ठिकाणी आणि रस्त्यांवर पसरायला सुरुवात केली.
ज्या वेळी रोझनं हा प्रकार लंडन स्कूल ऑफ हायजीनच्या कार्यकर्त्यांसमवेत बघितला तेव्हा ती हादरली. पुढं त्या संस्थेनं काही छोटे पंप बनवले. ते मोटरसायकलींवर बसवले. त्या मोटरसायकलींच्या इंजिनला ते जोडले की ते त्या खड्डय़ातील साठलेली विष्ठा उपसतात. मग ती गावाबाहेर टाकता येते. या व्यवस्थेला आणि त्या पंपांना गल्पर असं नाव आहे. या सर्व प्रकारचं सविस्तर वर्णन रोझ यांच्या ‘द बिग नेसेसिटी- द अनमेन्शनेबल वर्ल्ड ऑफ ह्य़ूमन वेस्ट अँड व्हाय इट मॅटर्स’ या पुस्तकात वाचायला मिळतं.
भारतातील मलविसर्जनाच्या प्रश्नांचा ऊहापोह त्यांनी एकूण तीन प्रकरणांमध्ये केलेला आहे. खरं तर फक्त भारतावर ती अख्खं पुस्तक लिहू शकली असती. याचं कारण भारतात काही ठिकाणी जगातली आदर्श मलनि:सारण पद्धत वापरलेली बघायला मिळते, तर दुसरीकडे जगातील सर्वात गलिच्छ पद्धतही पाहायला मिळते. गलिच्छ पद्धतींविरुद्ध आवाज उठवणारे जो मॅदलातसारखे ‘ग्रामविकास’ या ओरिसातील स्वयंसेवी संघटनेचे कार्यकर्ते जे कार्य करताहेत त्यानं रोझ प्रभावित झाल्याचं दिसतं.
टोटल सॅनिटेशन या चळवळींमुळेही रोझ प्रभावित झालेल्या दिसतात. या चळवळीच्या माध्यमातून गावकऱ्यांना स्वच्छतेचं महत्त्व पटवून दिलं जातं तसंच रस्त्याच्या कडेला जी लोटा परेड असते, तिच्या घातक परिणामांबाबत जागृती करण्याचं व्रत दिलं जातं. बऱ्याच भारतीय खेडय़ांमध्ये डोक्यावरून मैला वाहण्याची जी पद्धत अजूनही आढळते, त्या विरोधात रोझनी पोटतिडिकीनं लिहिलं आहे. महात्मा गांधींनी सुमारे ७० वर्षांपूर्वी त्या पद्धतीचा निषेध केला, तरीसुद्धा आजही ही पद्धत त्यांच्या देशात चालू राहावी याचा त्यांना मनापासून संताप येतो आणि वाईटही वाटतं.
जपानमधल्या शौचकूपांचं रोझना कौतुक वाटतं. त्या स्वच्छतागृहांमधून- मग ती सार्वजनिक असोत अथवा खासगी असोत, संगीताचे सूर कानावर पडतात, सुगंध वारंवार फवारला जातोच, पण ती अतिशय स्वच्छ असतात. या कमोडमध्ये खालून वर पाण्याचा फवारा येतो त्यामुळे हाताचा वापर न करतादेखील स्वच्छता राखता येते. फ्रान्समधल्या बिडेटचीच ही सुधारित आवृत्ती. पूर्वी जपानी लोक स्वच्छतेसाठी कागद आणि चपटय़ा काठय़ा वापरीत, पण भारताकडून त्यांनी पाणी वापरायची पद्धत उचलली. फक्त ते यांत्रिक पद्धतीनं पाणी फवारतात. हे हँड्सफ्री हायटेक टॉयलेट केवळ शी धुऊन थांबत नाही, तर नंतर गरम हवेचा फवारा सोडून पृष्ठभाग वाळवून देतं. जपान्यांच्या यांत्रिकीकरणाच्या आवडीचं हे दर्शन रोझना चकित करून गेलं.
भारतात सकाळी लोटा परेड बघायला मिळणं हे अजूनही चालूच आहे. या लोकांना  योग्य पर्याय उपलब्ध करून देण्याचे प्रयत्न १९८० नंतर सुरू झाले. हजारोंनी नव्हे, लाखोंनी सुलभ शौचालये उभारण्यात आली. बऱ्याच ठिकाणी ती वापरलीच गेली नाहीत. तिथं जनावरं बांधण्यात येऊ लागली, असंही निदर्शनास आलं. लोक सकाळी नैसर्गिक विधी निसर्गसान्निध्यातच करीत राहिले. त्यामुळे खेडय़ापाडय़ांतून स्त्रियांना अजूनही सूर्योदयापूर्वी अंधारातच प्रातर्विधी उरकावे लागतात, त्याचं रोझना मनापासून वाईट वाटतं. बऱ्याचदा या स्त्रिया सर्पदंशाला बळी पडतात, तर काही पळवल्या जातात. अशा घटनांचे त्या पुरावेही देतात. लोकांना सुलभ शौचालयांची महती पटवून देण्याची गरज आहे. त्यासाठी चळवळ उभी राहायला हवी, असंही त्या सांगतात.
भारतीय माणसाची विष्ठेबद्दलची मनोधारणा त्यांना आश्चर्यकारक वाटते. जैव इंधन निर्मितीचे प्रकल्प सहजच चालू शकतील एवढा जैवकचरा भारतात निर्माण होतो, पण संडासातून निर्माण झालेल्या वायूवर तापवलेल्या पाण्याची आंघोळ भारतीय सोवळ्याच्या आड येते. असा वायू स्वयंपाकघरात आणायला तर फारच विरोध आहे, असं रोझना त्यांनी केलेल्या चौकशांमध्ये आढळून आलं. ‘तू शेणानं घर सारवतेस मग घरापासून दूर निर्माण केलेला इंधन वायू का वापरत नाहीस?’ असा प्रश्न त्यांनी एका स्त्रीला केला. ‘तुला ते कळणार नाही!’ असं त्या स्त्रीनं त्यांना उत्तर दिलं. मात्र देहू या गावात डॉ. मापुसकर यांनी कित्येक वर्षे प्रयत्न करून गावकऱ्यांना ‘बायो गॅस’ वापरायला प्रेरित केलं, याचा त्या आवर्जून उल्लेख करतात, पण असे डॉ. मापुसकर प्रत्येक गावात निर्माण व्हायला हवेत, असंही प्रतिपादन त्या करतात.
भारतीय मनोवृत्तीचं त्यांना कौतुकमिश्रित आश्चर्य वाटतं. घरात जैववायू इंधन म्हणून वापरायला तयार नसलेले भारतीय गंगेच्या अत्यंत प्रदूषित आणि मलिन पाण्यात आंघोळी करतात. तीर्थ म्हणून गंगाजल पितात, पण गंगेत गावोगावच्या गटारातील घाण सोडली जाते, त्याला सार्वजनिक विरोध मात्र करीत नाहीत, याचं त्यांना फारच आश्चर्य वाटतं.
मेरी डग्लस या समाजशास्त्रज्ञ बाईंनी ‘प्युरिटी अँड डेंजर’ नावाचं पुस्तक लिहिलंय. त्यात त्या म्हणतात, ‘या प्रकाराच्या प्रदूषणाकडे एकदा का गंगाजलाला पवित्र म्हटलं की दुर्लक्ष करणं शक्य होतं.’ पण हे म्हणणं रोझना पटत नाही.

निरंजन घाटे

साभार- लोकसत्ता

http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=86400:2010-07-16-08-53-48&catid=258:2010-01-01-09-25-40&Itemid=259

आखिर क्या है पॉल बाबा का सच ?

फीफा वर्ल्ड का सबसे बड़ा हीरो कौन? इस सवाल का जवाब हर किसी की जबान है, जवाब है पॉल बाबा! जी हाँ इसी पॉल बाबा के चर्चे आज पूरी दुनिया में है। मीडिया तो इसका दीवाना हो चुका है। स्पेन इसे 38000 डॉलर(करीब 17 लाख 75 हजार रुपए) में खरीदने को तैयार भी है। भला एक ऑक्टोपस की कीमत इतनी अधिक हो सकती है? लेकिन जो पॉल बाबा ने किया, उसके रहस्य की ओर थोड़ा-सा भी झाँकने की कोशिश करेंगे, तो हम पाएँगे कि यह तो संभावनाओं का सिद्धांत है। नई जानकारी के अनुसार अब पॉल बाबा संन्यास ले रहे हैं। यह तो तय था, अब लोग उससे अधिक अपेक्षा रखेंगे। इस दौरान यदि कहीं कोई चूक हो गई, तो हो गया बेड़ा गर्क। वैसे भी हालेंड और जर्मनी के लोग उसे कच्च चबाने की फिराक में हैं। अब पॉल बाबा पहले की तरह बच्चों को हँसाने का काम करेंगे। देखते हैं वे बच्चों को किस तरह से हँसाते हें। कई देशों के लोगों को रुलाकर अब हँसाने का काम किया जाए, तो यह शोभा नहीं देता।
जर्मनी के एक एक्वेरियम में पल रहे ऑक्टोपस यानी पॉल बाबा की भविष्यवाणी के सामने सिंगापुर का तोता फीका पड़ गया। उसने नीदरलैंड के जीतने की भविष्यवाणी की थी। अभी कुछ दिनों में कई बाबा अवतरित हुए। पर इन सबमें हिट रहे पॉल बाबा। जो अंधविश्वासी नहीं हैं और गणित के जानकार हैं, तो वे इस पॉल बाबा के रहस्य को आसानी से समझ सकते हैं। पॉल बाबा भी वही कर रहे हैं, जो आजकल के ज्योतिषि करते हैं। मान्यतावाद को समझकर चलने वालों के लिए संभावनाओं के इस सिद्धांत को समझना आसान है। आओ एक कोशिश करके देखें और जानें कि आखिर क्या है पॉल बाबा का रहस्य?
इस ऑक्टोपस से जो करवाया जा रहा है, वह नया नहीं है। हमारे समाज में ज्योतिषियों की दुकानें भी ऐसे ही चलती हंै। असल में इसका रहस्य किसी ज्योतिष या पारलौकिक शक्ति में नहीं है, बल्कि ठेठ गणित में छिपा है। इस रहस्य को सुलझाने के लिए हम पहले ऑक्टोपस द्वारा भविष्यवाणी किए जाने के तरीके का आकलन करते हैं। मैच का नतीजा जानने के लिए ऑक्टोपस के सामने दो डिब्बों में भोजन परोसा जाता है। ये दोनों डिब्बे एक-एक टीम का प्रतिनिधित्व करते हैं और उन पर संबंधित देश का चिह्न् लगा होता है। ऑक्टोपस भोजन ग्रहण करने के लिए जिस डिब्बे को खोलता है, मान लिया जाता है कि उसी की टीम जीतेगी और ज्यादातर मामलों में वही टीम जीती भी है।
इसमें विजेता टीम चुनने के तरीके का चयन ऑक्टोपस ने नहीं मनुष्य ने अपनी सहज बुद्धि से किया है। इसी में इसका राज भी छुपा है। ऑक्टोपस के सामने दो ही डिब्बे रखे जाते हैं, इसलिए जब-जब मैच फँसे, भविष्यवाणी गलत निकली। ऑक्टोपस को रोज की ही तरह ही भोजन ग्रहण करना है, इसलिए उसने हमेशा की तरह ही एक डिब्बा खोला है। उसके लिए यह भविष्यवाणी नहीं उसका रोज का काम है। इस काम में मनुष्य ने जो भविष्यवाणी निकाली है उसका रहस्य प्रायकता यानी प्रोबेबिलटी में छुपा है। जिन्होंने गणित पढ़ा है, उन्हे पियरे सिमन लाप्लास का प्रोबबिलटी का सूत्र भी पता होगा। जितने कम विकल्प होते हैं उनके सच साबित होने की संभावना उतनी ही ज्यादा होती है। जब आपको दो विकल्पों में से एक चुनना होता है, तो उसके सही होने की दर काफी ज्यादा एक बटा दो अर्थात दशमलव पांच है। दूसरी ओर किसी छह फलक वाले लूडो के पांसे में एक निर्धारित अंक आने की संभावना इससे काफी कम दशमलव एकछह (.16) ही रह जाती है।
अब हम देखते हैं कि यदि ऑक्टोपस के सामने तीन डिब्बे रखे जाते तो क्या उसकी वे भविष्यवाणियां भी सही साबित होतीं, जो मैच ड्रा होने या फँसने की वजह से सही नहीं हो पाईं। तीसरा डिब्बा ड्रा की भविष्यवाणी के लिए होता। अगर आप हाँ कहते हैं, तो यह सिर्फ आपकी पूर्व मान्यता है और आपका विश्वास चमत्कार पर जम गया है। लेकिन आप गलत हैं। तब गलती होने की संभावना बढ़ जाती और भविष्यवाणी सच साबित होने की संभावना दशमलव पांच से घटकर दशमलव तीन तीन पर आ जाती।
इसी चतुराई के चलते अधिक डिब्बे ऑक्टोपस के सामने नहीं रखे गए। अब विचार करें कि वल्र्डकप शुरू होने से पहले सभी 32 टीमों के डिब्बे एक साथ पॉल बाबा के आगे रखकर विजेता की भविष्यवाणी कराई जाती तो क्या होता। ऐसा नहीं था कि उस भविष्यवाणी के सच होने की संभावना नहीं थी, मगर यह काफी कम दशमलव शून्य शून्य तीन के करीब होती। पॉल बाबा तो तब भी एक ही डिब्बा खोलते मगर भविष्यवाणी गलत होने का इतना बड़ा जोखिम भला कौन उठाता?
पॉल बाबा के संरक्षकों से ज्यादा हिम्मतवाला तो वो जुआरी होता है जो ताश के 52 पत्तों पर दांव लगाता है। सोचो, उसके लिए कितनी कम संभावना होती है और फिर भी वह दाँव लगाकर जीतता है और कई बार जीतता ही चला जाता है। कभी हारता भी है और हारता ही चला जाता है। इसी तरह पॉल बाबा की भविष्यवाणियां भी कभी सच साबित होती जाएंगी और कभी गलत भी निकलेंगी। लेकिन जब गलत निकलने लगेंगी लोग उसे भूल जाएंगे। अब जब सच हैं, तो सब उसके दीवाने हैं। यही अंधविश्वास है। यही मान्यतावाद है।

डॉ. महेश परिमल

साभार- संवेदनाओं के पंख

http://dr-mahesh-parimal.blogspot.com/

सरकार को शर्म क्यों नहीं आती ?

कितने शर्म की बात है कि जिन जवानों पर हम गर्व करते हैं, जिनके बल पर हम चैन की नींद सोते हैं, उनकी हालत कितनी बुरी है। देश के बाहरी और भीतरी दुश्मनों से लड़ने वाले ये जवान स्वयं कष्ट सहकर हमें निश्ंिचत कर देते हैं। पर ये भी इंसान हैं, इनकी भी भावनाएँ हैं, इन्हें भी पीड़ाओंे के समुंदर से गुजरना पड़ता है। इनका भी परिवार है, जहाँ बूढ़ी माँ, विवश पिता, शादी के लायक बहन और संतान की इच्छा रखने वाली पत्नी होगी। ये सभी सोचते हैं कि जवान जो कुछ भी कर रहे हैं, देश के लिए कर रहे हैं। उधर जवानों की हालत पर कोई आँसू बहाने वाला नहीं है। उनकी तकलीफों को जानने-समझने वाला भी कोई नहीं है। सरकार के पास घड़ियाली आँसू हैं, जिन्हें वह समय-समय पर इस्तेमाल करती है। पुराने हथियारों से हमारे ये जवान आधुनिक शस्त्रों से लैस दुश्मनों से ेलड़ते हैं। इस दौरान वे शहीद भी हो जाएँ, तो उनके शव को सही स्थान पर पहुँचाने की व्यवस्था सरकार के पास नहीं होती। आखिर सरकार कितनी विवश और लाचार क्यों होती हैं? सरकार के पास सहानुभूति जताने के लिए तमाम संसाधन हैं, लेकिन जवानों को किस हालात से गुजरना पड़ रहा है, यह जानने के लिए कोई संसाधन नहीं है। नक्सलियों से लड़ने वाले जवानों को भोजन-पानी के अलावा कई समस्याओं से जूझना पड़ रहा है, ऐसा जवानों ने नहीं, बल्कि जवानों के एक शीर्षस्थ अधिकारी ने कहा है।
सीआरपीएफ की पत्रिका सीआरपीएफ समाचार में विशेष कार्यबल के महानिरीक्षक आशुतोष शुक्ला ने कहा है कि मैदान पर जवानों को जिन चुनौतियों का सामना करना पड़ रहा है, उनमें लंबी दूरी तक पैदल चलना, प्रतिकूल जमीनी हालात, उच्च आर्द्रता, गर्म जलवायु, खाने के आधारभूत सामान की कमी, पानी की कमी, भारी संख्या में मच्छरों की मौजूदगी, घने जंगल और सड़कें न होने के कारण आवागमन में परेशानी मुख्य तौर पर शामिल हैं। श्री शुक्ला ने इसके अलावा जिन चुनौतियों की पहचान की है, उनमें नक्सलियों से सहानुभूति रखने वाले लोग, माओवादियों द्वारा विकासात्मक कार्यों के लिए उपयोग में आने वाले कोष को हथिया लेना और दो प्रदेशों की सीमाओं पर कार्य करने में आने वाली परेशानियाँ शामिल हैं।
कितने शर्म की बात है कि छत्तीसगढ़ सरकार के पास नक्सलियों की गोली के शिकार जवानों के मृत शरीर को सही स्थान पर ले जाने के लिए वाहन नहीं मिले। यही राज्य है, जहाँ ढेर सारी कारों के साथ मुख्यमंत्री का काफिला चलता है। दो-तीन एकड़ की जमीन पर मुख्यमंत्री निवास होता है। 5 एकड़ की जमीन पर राजभवन होता है। दूसरी ओर टेंट में रहकर नक्सलियों का मुकाबला करने वाले जवानों को एक बोतल पानी के लिए 5 किलोमीटर दूर जाना पड़ता है। मध्यप्रदेश के मुख्यमंत्री का कुत्ता बीमार पड़ जाता है, तो उसे इलाज के लिए विशेष विमान से जबलपुर ले जाया जा सकता है। एक मंत्री बीमार पड़ जाए, तो तुरंत ही उसके लिए विशेष विमान की व्यवस्था हो जाती है। डॉक्टरों की फौज तैयार हो जाती है। पर नक्सलियों से जूझने के लिए हमारे जवानों को बिना किसी तैयारी के भेज दिया जाता है। जवान नाहक ही मारे जाते हैं। उसके बाद भी उनका सम्मान नहीं हो पाता। परिजन उनके मृत शरीर के अंतिम दर्शन के लिए तरसते रहते हैं और सरकारी लापरवाहियों के चलते मृत शरीर भी समय पर नहीं पहुँच पाते। किस बात पर आखिर हम गर्व करें कि हमारी सरकार संवेदनशील है। विमान से बाढ़ का दृश्य देखने वाले और कारों के काफिले के साथ चलने वाले देश के कथित वीआईपी आज हमारे लिए सबसे बड़े सरदर्द बन गए हैं।
इस देश को जितना अधिक वीआईपी ने नुकसान पहुँचाया है, उतना तो किसी ने नहीं। कितने वीआईपी ऐसे हैं, जिन्होंने बस्तर के जंगलों में जवानों के साथ रात बिताई है? उनकी जीवनचर्या को दिल से महसूस किया है? उनकी पीड़ाओं को समझने की छोटी-सी भी कोशिश की है? उनके साथ भोजन कर उनके सुख-दु:ख में शामिल होने का एक छोटा-सा प्रयास किया है। सरकारी अफसर जाते तो हैं, पर रेस्ट हाउस तक ही सीमित रहते हैं। थोड़ी-सी भी असुविधा उनके लिए बहुत बड़ी पीड़ा बन जाती है। कितने अफसर हैं, जो जमीन से जुड़े हैं, जिन्हें आदिवासियों की तमाम समस्याओं की जानकारी है। उनका निराकरण कैसे किया जाए, इसके लिए उनके पास क्या उत्तम विचार हैं? जवानों को नक्सलियों के सामने भेज देना ठीक वैसा ही है, जैसे शेर के सामने बकरी को भेजना। अत्याधुनिक हथियारों से लैस नक्सलियों के सामने जंग खाई हुई आदिकाल की बंदूकें भला कहाँ तक टिक पाएँगी?
कितना आपत्तिजनक होता है वीआईपी का सफर? जब इनका काफिला चलता है, तो सारे कानून कायदों से ऊपर होकर चलता है। पुलिस के कई जवान इनकी सुरक्षा में होते हैं। इन्हें किसी तरह की तकलीफ न हो, इसलिए पूरे साजो-सामान के साथ इनका काफिला आगे सरकता है। इस दौरान किसी को न तो सुरक्षा जवानों की हालत पर किसी को तरस आता है और न ही उनकी पीड़ाओं पर कोई मरहम लगाता है। अपनी प्रतिष्ठा को बनाए रखने के लिए उनका एक दौरा कितने के लिए त्रासदायी होता है, यह अभी तक किसी वीआईपी ने जानने की कोशिश नहीं की। ये वीआईपी शायद नहीं जानते कि समस्याओं को जानने के लिए आम आदमी बनना पड़ता है। आम आदमी बनकर ही अपनों की समस्याओं से वाकिफ हुआ जा सकता है। अपराधी को पकड़ने के लिए चुपचाप जाना पड़ता है, न कि चीखती हुई लालबत्ती गाड़ी में। ऐसे में अपराधी तो क्या उसका सुराग तक नहीं मिलेगा।
देश में जब सुरक्षा बलों की भर्ती होती है, तब उनसे तमाम प्रमाणपत्र माँगे जाते हैं, उनके शरीर का नाप लिया जाता है। उनके परिवार के लोगों की जानकारी ली जाती है। प्रशिक्षण के पहले कई परीक्षाएँ देनी होती हैं। इसके बाद गहन प्रशिक्षण का सिलसिला शुरू होता है। तब कहीं जाकर एक जवान तैयार होता है। लेकिन नक्सली बनने के लिए केवल एक ही योग्यता चाहिए, आपके भीतर पुलिस के खिलाफ कितनी ज्वाला है? इसी ज्वाला को वे लावा बनाते हैं? ताकि वह पुलिस वालों पर जब भी टूटे, लावा बनकर ही टूटे। यदि हमें नक्सलियों के खिलाफ जवान तैयार करने हैं, तो नक्सलियों द्वारा पीड़ित परिवार के सदस्यों को तैयार करना होगा। इनके भीतर की आग को बराबर जलाए रखना होगा, इनकी पूरी देखभाल करनी होगी। इस देखभाल करने में जरा भी चूक हुई कि वह नक्सलियों की शरण में चला जाएगा, फिर वहाँ उसका ऐसा ब्रेनवॉश होगा, जिससे उसे लगेगा कि उनके परिजनों को मारकर नक्सलियों ने ठीक ही किया।
कुल मिलाकर यही कहा जा सकता है कि नक्सलियों के खिलाफ जिन्हें भी खड़ा करना है, पहले उसका विश्वास जीतें, फिर पूरे विश्वास के साथ उसे नक्सलियों के सामने भेजें, जवान को भी विश्वास होगा कि इस दौरान यदि मुझे कुछ हो जाता है, तो मेरे परिवार को समुचित सुविधा सरकार देगी। विश्वास की यह नन्हीं सी लौ जलती रहे, तो इसे विश्वास का सूरज बनते देर नहीं लगेगी।
डॉ. महेश परिमल

साभार- संवेदनाओं के पंख

http://dr-mahesh-parimal.blogspot.com/

ऑक्टोपसचे पाय!

दक्षिण आफ्रिकेतील फुटबॉल फीव्हरबरोबर गाजला तो ‘पॉल’ हा ऑक्टोपस! या स्पर्धेत विश्वचषक कुणाकडे यापेक्षा ऑक्टोपसच्या जयपराजयाची चर्चाच जास्त रंगली. जगाचे आकर्षण ठरणाऱ्या या स्पर्धेचा ‘निकाल’च या ऑक्टोपसने लावून टाकला. उपान्त्य सामन्यांपर्यंत त्याची भविष्यवाणी खरी ठरत आली. नाही म्हणायला गेल्या वेळी युरोपीय फुटबॉल स्पर्धेत त्याची भविष्यवाणी चुकलीही होती. मीडियानेही या पॉलला ‘हीरो’ करून टाकले. पॉलने जी भविष्यवाणी केली ती खरेतर किती विश्वासार्ह मानायची, हा शास्त्रकाटय़ाच्या कसोटीवर घासून बघण्याचा विषय; तरीही सामान्य लोकांमध्ये पॉलविषयी कुतूहल आहे. यामागच्या  मानसिकतेचा विचार केला तर असे दिसते, की अज्ञातात काय घडणार आहे हे जाणून घेण्याची ओढ, हेच त्यामागचे कारण आहे. नॉस्ट्रॅडेमसने जगाच्या भवितव्याविषयी केलेली भविष्यवाणी आजही तितक्याच आवडीने लोक वाचतात, यातून ते स्पष्ट झालेले आहे. २०१२ मध्ये संपूर्ण जगच नष्ट होणार असल्याच्या कल्पनेवर आधारित हॉलिवूडपट असाच लोकांच्या आकर्षणाचे केंद्र ठरला होता. बोलता बोलता अनेकजण असेही म्हणतात, की मी ‘सिक्स्थ सेन्स’ने अमुक एक गोष्ट सांगू शकतो; तर दुसऱ्याच्या मनातले जाणून घेणाऱ्याला कौतुकाने ‘मनकवडा’ म्हणतात.  प्राण्यांनाही असा सिक्स्थ सेन्स असतो असे म्हणतात, पण त्याला शास्त्रीय आधार किती, हा प्रश्न आहे. या प्राण्यांना काही मूलभूत संवेदना मात्र असतात, त्यामुळे त्यांना काय कळते, असे म्हणून आपण त्यांना नाकारूही शकत नाही. आताच्या स्पर्धेतील भविष्यवाणी ही गणितातल्या ‘प्रॉबेबिलिटी’च्या सिद्धान्तावर आधारित आहे. त्यामुळे पॉल चुकलेला नाही का? तर चुकलेला आहे, त्यामुळे ही कथा छापाकाटय़ाची आहे असे म्हणायला हरकत नाही. पॉलच्या जोडीला सिंगापूर येथे भारतीय ज्योतिषाचा मणी नावाचा एक पोपट आणि डार्विन येथे राहणारी एक सुसर आहे. पॉलने स्पेनला, पोपटाने हॉलंडला विजेता ठरवले आहे, तर सुसरीने स्पेनला विजेतेपद दिले आहे. एक अद्भुत अ‍ॅनिमल फार्मच जणू सर्वाच्या भोवती फेर धरून नाचते आहे.  या सगळय़ा प्रकरणात ऑक्टोपसचाच एवढा उदोउदो कशाला, असा प्रश्न पडला असेल.  येथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे ती म्हणजे, पृथ्वीवर सुमारे सत्तर टक्के पाणी असून महासागरांचा भाग अधिक आहे. त्यात अब्जावधी जलचर आहेत. मात्र त्यांच्या जीवनाचे गूढ मानवाला पुरते उलगडलेले नाही. त्यातील अनेक प्राणी वैविध्यपूर्ण आहेत. पौर्णिमेच्या रात्री सागराच्या खोलवर जाणाऱ्या चंद्रप्रकाशात प्रणयाराधन करणाऱ्या काही जलचरांना संशोधकांच्या कॅमेऱ्यांनी टिपले आहे, ते या गूढाच्या आकर्षणातून. ऑक्टोपसविषयी हवाई बेटांवरील एका दंतकथेत सांगितले जाते की, पूर्वी पृथ्वीवर परग्रहवासीय राहात होते; पुढे ते नष्ट झाले व फक्त ऑक्टोपस तेवढा शिल्लक राहिला. ऑक्टोपस या प्राण्याने साहित्यावरही आपली छाप उमटवली आहे. प्रसिद्ध फ्रेंच कवी व्हिक्टर हय़ुगो याच्या साहित्यात ऑक्टोपस भेटतो. मराठी साहित्यातही श्री. ना. पेंडसे यांनी एका कादंबरीत ऑक्टोपसचे प्रतीक वापरले आहे तर सुधीर बेडेकर यांचा ‘हजार हातांचा ऑक्टोपस’ नावाचा लेखसंग्रह आहे. ऑक्टोपसची जीवशास्त्रीय कुंडली ही काहीतरी वेगळी आहे, म्हणूनच आज तो या फुटबॉल स्पर्धेचा अप्रत्यक्ष ‘मॅस्कॉट’ म्हणून मान्यता पावला आहे. ‘सेफॅलोपोड’ या प्रवर्गातील प्राण्यांच्या डोक्यातून पाय बाहेर येतात. या प्रवर्गात एकतृतीयांश संख्या ही ऑक्टोपसची आहे. जगात त्यांच्या सुमारे तीनशे जाती आहेत व ते बहुतेक सर्व महासागरांत आढळतात. त्यांचा आकार काही सेंटिमीटर ते काही फूट एवढय़ा प्रमाणात असू शकतो. त्यांना अणकुचीदार चोचीसारखे तोंडही असते. त्याला नेहमीच आठ बाहू असतात. त्यावर गोलाकार शोषक असतात. या पॉलसारख्या ऑक्टोपसची एक शोकांतिका अशी, की त्यांचे आयुष्य फार नसते. त्यांचा आयुष्यकाळ सहा महिन्यांपासून काही वर्षांपर्यंत असू शकतो. त्यातल्या त्यात पॅसिफिक महासागरातील ऑक्टोपस जास्त म्हणजे चार वर्षे जगतात. चीन, जपान, इटली, ग्रीस या देशांतील लोक ऑक्टोपसचा वापर खाद्यपदार्थ म्हणून करतात. प्राण्यांना शत्रूपासून बचावासाठी निसर्गानेच कवचकुंडले दिलेली असतात तशी त्यालाही आहेत. ऑक्टोपस हा बेमालूमपणे रंग बदलू शकतो. शिकार पकडण्यासाठीही त्याला या युक्तीचा उपयोग होतो. मादीला आकर्षित करण्यासाठीही तो ‘रंगेल’ बनतो. प्रसंगी शत्रूला पळवण्यासाठी तो शाईसारखा पदार्थ बाहेर टाकतो व चटकन सटकतो. ऑक्टोपसना श्रवणक्षमता नसते. ते रंगांच्या माध्यमातून संवाद साधतात. रात्रीच्या वेळी ते भक्ष्य पकडतात. ऑक्टोपसला तीन हृदये असतात. त्यातील दोन हृदये ‘गिल्स’ला रक्तपुरवठा करतात, तर तिसरे हृदय उर्वरित शरीरातून निळसर रक्त खेळवते. ऑक्टोपस हे अपृष्ठवंशीय प्राण्यांमध्ये सर्वात बुद्धिमान मानले जातात. त्यांच्या क्षमतांबाबत वैज्ञानिकांनी अनेक प्रयोग केले आहेत. त्यानुसार या प्राण्यांना अल्पकालीन व दीर्घकालीन अशी स्मरणशक्ती असते. त्यांचे वर्तन ते अनुकरणातून शिकत नाहीत तर स्वतंत्रपणे शिकतात. त्यांना बेसिक इन्स्टिन्क्ट मात्र नसतात. त्यांची चेतासंस्था अतिशय वेगळी असते. तिचा फार थोडा भाग मेंदूत असतो. उरलेले दोनतृतीयांश न्यूरॉन्स हे त्यांच्या बाहूतील चेतारज्जूत आढळतात. म्हणूनच त्यांच्या हालचालीत फार विविधता असते. त्यांचा मेंदू हा शरीराच्या मानाने जास्त विकसित झालेला असतो. त्याचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्टय़ असे, की त्याला शिकवता येते, तो काही साधने वापरू शकतो, आकार ओळखू शकतो. एका प्रयोगात तर त्याने फोडलेल्या नारळाच्या करवंटय़ा एकत्र जोडून घर बनवले. यावरून त्याला काही कौशल्ये अवगत असल्याचे दिसते. पॉलला त्याच्या रिंगमास्टरने असेच शिकवले नसेल कशावरून, असा प्रश्न त्यामुळे उपस्थित होतो. ऑक्टोपस हा खेकडे किंवा इतर छोटय़ा जलचरांवर (शेलफिश) उपजीविका करतो. अमेरिकेतील जीवशास्त्रज्ञ रोलँड अँडरसन यांनी ऑक्टोपसच्या क्षमतांविषयी बरेच संशोधन केले आहे व त्यात त्यांनी काही दावेही केले आहेत, पण ते सर्वच खरे आहेत असे मानता येणार नाही, असे इतर वैज्ञानिकांनी प्रयोगानिशी सिद्ध केले आहे. टेक्सास विद्यीपीठातील जेन बोल यांनी प्राण्यांच्या वर्तनाचा अभ्यास केला आहे. त्यात ऑक्टोपसचाही समावेश आहे. नेपल्स येथील प्रयोगशाळेत केलेल्या प्रयोगात ऑक्टोपसने निळा व लाल अशा चेंडूंतून लाल रंगाच्या चेंडूची निवड केली होती. त्यांच्या मते या प्राण्याच्या क्षमता वेगळय़ाच आहेत. त्यांनी त्यांच्यासाठी आकलन चाचण्याही तयार केल्या आहेत. निरीक्षणातून ऑक्टोपस शिकतात असा एक दावा केला जात असला तरी त्यांचे छोटे आयुर्मान पाहता त्यांना एवढे सारे कळते कसे, या प्रश्नाचे समाधानकारक उत्तर शास्त्रज्ञांना सापडलेले नाही. ‘ऑक्टोपस’ या केवळ एका जलचराची ही कथा. मग सागरी जीवन किती अफाट असेल! ऑक्टोपससारख्या प्राण्यांच्या एकेक अद्भुत क्षमतांनी आपण चक्रावून जातो. आताच्या या फुटबॉल स्पर्धेच्या निमित्ताने ऑक्टोपस सामान्य लोकांपर्यंत पोहोचला. अफाट वेगाच्या प्रसारमाध्यमांनीही त्याला घराघरांत पोहोचवण्यास तशीच मदत केली आहे. अग्रलेख वाचकांच्या हातात पडेल तेव्हा फुटबॉलचा विश्वविजेता ठरलेला असेल, पण त्याचबरोबर पॉलजिंकला की, मणी की सुसरीनेच बाजी मारली अशीही चर्चा रंगेल. दक्षिण आफ्रिकेसारखे मागास देश म्हणजे अंधश्रद्धेला कमी नाही, असा सरसकट समज. पण या देशाने विश्वचषक फुटबॉल स्पर्धा अतिशय दिमाखदारपणे पार पाडली. उलट वैज्ञानिक प्रगतीत अग्रेसर असलेल्या युरोपीय देशांनी मात्र पॉलसारख्या प्राण्याला कौल लावला, तेवढय़ावरच ते थांबले नाहीत तर त्याचा त्यांनी एक इव्हेंट करून टाकला. म्हणूनच मग यात खरे अंधश्रद्ध कोण, असा प्रश्न पडतो. शेवटी माणूस भारतातला असो, दक्षिण आफ्रिकेतला की प्रगत देशातला, त्याचा मूळ स्वभाव जात नाही. त्यामुळेच या अंधश्रद्धा बळावतात. या सगळय़ा प्रकरणात अंधश्रद्धेला खतपाणी घालणाऱ्या या ऑक्टोपसच्या निमित्ताने विज्ञाननिष्ठ समाजाची करमणूक झाली. मीडियाला रंगवायला एक विषय मिळाला. पुढच्या विश्वचषकापर्यंत किंबहुना आगामी युरोपीय स्पर्धेपर्यंत हा ऑक्टोपस जिवंत असेल की नाही हे सांगता येत नाही. मात्र या स्पर्धेत ऑक्टोपसचे पायच चपळ फुटबॉलपटूंच्या पायांपेक्षा जास्त गाजले. अर्जेटिना, ब्राझील, इटली, फ्रान्स व इंग्लंड यांच्या संघांना  त्याच्या फूटवर्कमधून खूपच शिकण्यासारखे आहे. समजा आपल्याकडे अशी स्पर्धा भरवली तर नंदीबैलच उभा करावा लागेल. कल्पना विकण्याचे कौशल्य यातून दिसते, बाकी काही नाही. खेळात खर ेतर अंधश्रद्धा यायला नको, पण ती अखेर आलीच एवढे मात्र खरे!

संपादकीय,

साभार- लोकसत्ता

http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=85080:2010-07-11-15-24-15&catid=29:2009-07-09-02-02-07&Itemid=7

Young India’s Bhopal challenge ! By- Sunita Narain

The Bhopal question has one more angle: why was there so much public and media outrage over this 25-year-old issue? Why did the national media focus on this story, which till now had been consigned to the backrooms where only noisy environmental activists live?

Many things, I believe, have contributed to this outpouring of anger. One, there is a post-Bhopal gas disaster generation in the country. These young people do not know what happened that night or the events of the years after. They are shocked to see the scale of human suffering and stilled by the sheer injustice. Two, as a nation, we now recognize environmental questions as important, indeed critical, to our health. In Bhopal we see that chemical disaster, which is around us—in the pesticides in our food, in the air we breathe and in the industry that pollutes with impunity. Three, and perhaps most importantly, we see in Bhopal an utter failure of the Indian state to protect its people. We see the complicity and failure of our collective systems, from the executive to the judiciary.

But what riles us, more than anything else, is double standards of the big and powerful. This is the same time when global media is flashing into Indian homes the scenes of another devastation—the oil spill off the coast of the US. This is the time when another top executive of another top company, BP, is being hauled over the coals to pay for damages to the environment and people. We also see the same US government, incensed by homeland pollution, is so insensitive to the tragedy in faraway places involving its own companies. The focus on how Warren Anderson, the former chief of Union Carbide, got away that day from Bhopal and was never tried for the knowledge he had of the accident in the making, has to be seen in this context. A globalized world is also about equality— of intent and action. Indians, I believe, will no more want pusillanimous action from our leaders against big corporates, however much they may want the investment and lifestyle these companies promise. This is why Bhopal’s sufferings have touched this country.

But the question that bothers me is: will our collective anger, reflected in the media, sustain till justice is done?

Let us be clear, what we face are not quick or easy tasks. The government’s own report, prepared by the National Environmental Engineering Research Institute (NEERI), has confirmed the findings of CSE’s pollutionmonitoring laboratory—that the factory site is contaminated with high levels of toxins, from mercury to pesticides (see ‘Subterranean leak’, Down To Earth, October 1- 15, 2009). This is not a small victory. The Bhopal-based activists have been fighting, indeed screaming, about this contamination. But till date they have faced only denial and callous and criminal dismissal.

Now the clean-up begins. The Group of Ministers has accepted that the entire factory site—not just the stored 300-odd tonnes of waste—will have to be cleaned. It still does not know how deep the contamination goes and how much soil will have to be removed and then disposed of. NEERI says the only saving grace is that because of geological conditions contamination has not seeped into the city’s aquifers. But NEERI does confirm CSE’s finding that some three km away, borewells have the same toxins. So there is a need to drain these wells and treat the water. It’s no small task. This is poisoned land. Inside a thickly populated city.

The second challenge is of holding the company liable for contamination. Dow has issued statements saying it has nothing to do with the waste. It says the Union Carbide Corporation (UCC) had settled all claims—in the unfortunate and unjust settlement by the Supreme Court. It says it has no responsibility. And it has smart lawyers—in this case, spokespersons and leaders of the Congress and the BJP—who will find legal loopholes once again.

This when we know the following. One, the contamination at the factory has little to do with the accident. It is about criminal negligence of the company when it was operating the plant. It dumped and left its waste on the ground. Claims for this poisoning have not been settled. Two, during this period the US company Union Carbide held operating control of the plant and is liable for the contamination. Three, it knew of this contamination and did nothing about it. We know now that NEERI was commissioned by UCIL in 1994 to study the site. We know that NEERI had given the report to its client. We know this because Dow’s lawyer in his 2006 opinion admitted this: his client knew of this report and the contamination of soil and groundwater in 1996. But the company did nothing. Instead it handed over the land to the state government. Now it can say it cannot be held responsible. It does not even own the land. It is an old corporate legal tactic: confuse ownership to convolute the liability trail. Will it work this time?

Mahatma Gandhi’s Young India has given way to another young India. Will this young India allow travesty of justice? I hope not. I believe not.

By- Sunita Narain

http://downtoearth.org.in/node/1433