Monthly Archives: May 2010

What is groundwater dating? How we calculate age of Groundwater? – By Dr. Nitish Priyadarshi

Groundwater age, based on measurement of the concentrations of chemical and isotopic substances in water, refers to the time elapsed since the introduction of the chemical or isotopic substance into the water, or to be more precise, the time elapsed since the chemical or isotopic substance was recharged and isolated from the modern reservoir. For example, some of the rain that falls on an area percolates (trickles) down through soil and rock until it reaches the water table. Once this water reaches the water table, it moves though the aquifer. The time it takes to travel to a given location, known as the groundwater age, can vary from days to thousands of years.

Although we often refer to dating of groundwater, we are actually dating a chemical substance that is dissolved in the groundwater, not the water itself. Rather than referring to groundwater dating, it would probably be more correct to say we are interpreting temporal aspects of chemical and isotopic substances in groundwater. Isotopes can be separated into environmental isotopes, which are found in the groundwater, and isotopes that are introduced into the ground as a part of a groundwater study.

Environmental isotopes can be either radioactive or stable. They can be used to determine the locations of groundwater recharge areas, circulation patterns in aquifers, sources of dissolved solids in groundwater, and the age of groundwater- the length of time it has been out of contact with the atmosphere.

Various environmental isotopes and tracers are used to determine the age of groundwater. Carbon-14 is used to date groundwater older than 1000 years. Chlorofluorocarbons (Freon) and tritium techniques are used to date groundwater that is less than 50 years old.

Theoretically, ages can be estimated by (1) the travel time of groundwater from the point of recharge to the subsurface point of interest as calculated by Darcy’s law combined with an equation of continuity, (2) the decay of radionuclides which have entered the water from contact with the atmosphere, (3) the accumulation of products of radioactive reactions in the subsurface, (4) the degree of disequilibrium between radionuclides and their radioactive daughter products, (5) the time-dependent changes in the molecular structure of compounds dissolved in water, (6) the presence of man-made materials in groundwater, (7) the correlation of paleoclimatic indicators in the water with the known chronology of past climates, and (8) the presence or absence of ions which can be related to past geologic events that have been previously dated. Owing to uncertainties in each of the methods, as many methods as possible should be used in every field situation.

The residence time of water underground has always been a topic of considerable speculation. But with the advent of radioisotopes, determination of the age of groundwater has become possible.


Hydrologists employ a variety of techniques to measure groundwater age. For relatively young groundwater, chlorofluorocarbons (CFCs) often are used. CFCs are human-made compounds that are stable in the environment. Atmospheric CFC concentrations increased from the time of their development in the 1930s until the 1990s, and hydrologists now know how atmospheric CFC concentrations have changed over time.

CFCs can be used to determine groundwater age because water that is in contact with the atmosphere picks up CFCs from the atmosphere. Thus, CFCs are incorporated in the water before it enters an aquifer. Once water enters an aquifer, it becomes isolated from the atmosphere, and it carries a CFC signature (a distinctive chemical composition) as it travels through the aquifer. This signature reflects the atmospheric concentration when the water was at the surface. By measuring the CFC concentration in groundwater, hydrologists know how long ago the water entered the aquifer.

In the United States and other developed countries, CFCs are being phased out of use because they contribute to atmospheric ozone depletion. As a consequence, atmospheric CFC concentrations have begun to decrease. Atmospheric concentrations of CFCs are not expected to decrease quickly, so CFC dating will continue to work for most young groundwater for many years to come. However, for very young groundwater (groundwater entering aquifers after the late 1990s), CFC dating soon will yield ambiguous results.

Sulfur hexafluoride (SF 6 )-

Hydrologists recently have developed another dating technique that may ultimately replace CFC dating. The new technique uses sulfur hexafluoride (SF 6 ) concentrations in groundwater to determine groundwater age. SF 6 is another stable, human-made compound that has exhibited increasing concentrations in the atmosphere. Unlike CFC concentrations, atmospheric SF 6 concentrations are expected to increase for the foreseeable future. The method, although relatively new, shows promise.

Tritium- Tritium, 3H, is an unstable isotope of hydrogen with a half life of 12.4 years. It is produced in the upper atmosphere by cosmic radiation; carried to earth by rainfall and hence underground, this natural level of tritium begins to decay as a function of time, such that

A= A0 e-λt

Where A is the observed radioactivity, A0 is the activity at the time the water entered the aquifer, λ is the decay constant, and “t” is the age of the water.

Tritium in the atmosphere is typically in the form of the molecule H3 HO and enters the groundwater as recharging precipitation. Prior to 1953, rainwater had less than 10 tritium units (TU). Starting in 1953, the manufacturing and testing of nuclear weapons have increased the amount of tritium in the atmosphere, with a resulting increasing in tritium in the groundwater. As a result 3H can be used in a qualitative manner to date groundwater in the sense that groundwater with less than 2 to 4 TU is dated prior to 1953 and if the amount is significantly greater than 10 to 20 TU it has been in the contact with the atmosphere since 1953.

Tritium has been used to trace the seepage of contaminated groundwater from low-level nuclear waste disposal areas.

Radiocarbon dating of groundwater (Carbon-14)-

Radiocarbon dating methods can be applied to obtain the age of groundwater. Carbon exists in several naturally occurring isotopes, 12 C, 13 C and 14 C.

Like tritium, carbon-14 is produced in the atmosphere by interaction of cosmic rays with nitrogen, and was introduced in large amounts by nuclear weapons testing. Unlike tritium 14 C has a half life of 5730 years, making it a useful tool for dating water as old as 50,000 years. The 14 C generated in the atmosphere is carried down to the earth´s surface by precipitation, and becomes incorporated into the biomass or transported into water bodies such as lakes, the ocean and groundwater. 14 C undergoes radioactive decay (to 14 N), so that once isolated from the atmosphere, the amount of 14 C decreases with time according to the equation

(14 C)t = (14C)0e –Kt

Where (14 C)t is the amount present at time “t”, (14C)0 is the amount present at t = 0, and K is the decay constant, which is related to the half-life T1/2 by the equation

T1/2 = In2/k

To determine the time since a water was last in contact with atmosphere, it is necessary to know (14 C)0. This is determined by tree rings for the most recent 7000 years; there is no accurate way to determine it prior to 7000 years, so it is generally assumed arbitrarily to have been constant. This gives rise to a time scale in “14 C years”, which may be different from astronomical years.

There are some complications in the behavior of 14 C during recharge, so that the “absolute” age of a groundwater cannot be determined reliably. However, if the 14 C concentration is measured at several points along a flow line within an aquifer, the differences in age between the points and hence the flow velocity can be determined. One complication is that dissolution of carbonate minerals or oxidation of organic matter within an aquifer may add “old” or “dead” (no detectable 14 C) carbon to the water and give an erroneously old age. The contribution of carbon from these sources can sometimes be estimated from 13 C/ 12 C measurements and chemical arguments, so that corrections can be made. Another complication is mixing. A low 14 C concentration may mean that we are looking at relatively “old” water, or it may mean that we are looking at a mixture of relatively “young” water and “dead” water. 14 C measurements can be interpreted as ages only when mixing is insignificant.

Measurements of water samples taken from deep wells in deserts of the United Arab Republic and Saudi Arabia indicate ages of 20,000 to 30,000 years. This period is compatible with the Wisconsin Ice Age, when these desert areas last had high rainfall capable of recharging the underlying major aquifers.


Drever, J.I.(1982). The Geochemistry of Natural Waters. Prentice-Hall, Englewood cliffs, NJ.

Thatcher, L. (1961). Dating desert groundwater. Science 134(3472): 105-106.

Todd, D.K. (1995). Groundwater Hydrology. Wiley, Toronto, pp. 24-25.

Wigley, T.M.L. (1975). Carbon-14 dating of groundwater from closed and open systems. Water Resour. Res. 11: 324-328.

Wigley, T.M.L. (1976). Effect of mineral precipitation on isotopic composition and 14C dating of groundwater. Nature 263: 219-221.


Dr. Nitish Priyadarshi is a geologist working on different issues related to geology and environment in Jharkhand State of India.He is presently working as Lecturer in Department of Environment and Water Management, Ranchi University, India.
Earlier he was awarded a Research Project by Ministry of Science and Technology, Government of India under scheme for “Young Scientist” to work on “Arsenic in Coals”. He has carried out different research projects related to water quality, geochemistry,water scarcity, environmental pollution, climate change etc. Recently he has published different geological and environmental related articles in the book “Water Encyclopedia” by John Wiley & Sons.

Article Source –

विवाहाच्या उत्क्रांतीचा इतिहास !

केव्हाही स्त्री-पुरुष संबंध आणि केव्हाही मूल अशा नीतीनियमविरहित अवस्थेपासून ते विवाहबंधनापर्यंतचा मानवाचा प्रवास का आणि कसा झाला? या प्रवासातील महत्त्वाचे टप्पे कोणते होते? विवाहानंतर पत्नीने पतीच्या घरी राहायला जायची पद्धत का व कशी सुरू झाली? विवाहाच्या उत्क्रांतीचा इतिहास उलगडून दाखविणारा लेख-

पुरुषाने क्रूर जंगली जीवनापासून परावृत्त व्हावे, कुटुंबव्यवस्थेत त्याला योग्य भूमिका मिळावी, तो स्थिर व्हावा, नातेसंबंधाशी तो भावनिकदृष्ट्या समरस व्हावा, त्याला अपत्यसुख मिळावे- असे प्रयत्न मातांनी सतत केले. आपल्या मातृकुटुंबात पुरुषाला सामावून घेण्याचे प्रयत्न विफल झाल्यावर स्त्रियांनी पुरुषकुटुंबात, पतीगृहात आपला समावेश विवाहाद्वारे मान्य केला. त्याकरिता आपल्या नैसर्गिक मातृकुळाचा आधार आणि भावांचे संरक्षण डोळ्यादेखत कोसळू दिले..

विवाहाच्या उत्क्रांतीचा अभ्यास कशासाठी? तर विवाह ही शरीरसंबंधाची स्वीकारलेली एक पद्धत आहे. अशा शरीरसंबंधाच्या विविध पद्धती आपल्या पूर्वजांनीसुद्धा स्वीकारल्या, बदलल्या. त्यांनाही अडचणी आल्या, पेच निर्माण झाले. त्यातून त्यांनी मार्ग कसे काढले, त्याकरिता मानसिकता कशी बदलावी लागली, हे सर्व गेल्या ५० हजार वर्षांपासून जर आपण तपासलं तर आजही विवाहासमोर ज्या अडचणी आपल्याला वाटतात, त्या सोडविण्यासाठी आपल्या पूर्वजांच्या विचारपद्धतीचा काही उपयोग होऊ शकतो का, मार्ग सापडतो का, हे निश्चितच आपल्याला समजू शकेल.
विवाहाच्या उत्क्रांतीच्या इतिहासाला सुरुवात करताना, सर्वप्रथम माणसाच्या शरीरात त्याच्या पूर्वजांच्या तुलनेत कोणते बदल झाले, हे आपल्याला पाहावं लागेल, कारण तरच मानवाचे वर्तन, त्याच्या भाव-भावना, मानसिकता याचा अर्थ आपल्याला समजेल. पहिला शारीरिक बदल हा मानवी स्त्रीमध्ये झाला, तो म्हणजे तिचा ‘estrus period’ म्हणजेच तिचा ‘प्रजनन काल’ उत्क्रांतीच्या एका टप्प्यावर नाहीसा झाला. म्हणजे स्त्री-पुरुषांचे केव्हाही संबंध आणि केव्हाही मूल अशी स्थिती निर्माण झाली. साहजिक मनुष्यसंख्येवरचं निसर्गाचं नियंत्रण गेलं आणि ती स्त्री-पुरुषांची जबाबदारी झाली. स्त्रीचा ‘estrus period’ जाणे ही शारीरिक घटनाच शरीरसंबंधाच्या नियमनाच्या पद्धतीची मानवाला गरज वाटण्याची जननी आहे.
त्यानंतर माणसातला दुसरा महत्त्वाचा बदल म्हणजे, त्याच्या मेंदूचा आश्चर्यकारक विकास! हा पूर्ण विकास गर्भातच झाला असता, तर डोक्याचा आकार इतका मोठा झाला असता की स्त्रीला जन्म देणं शक्य झालं नसतं. म्हणून अर्भकाच्या मेंदूचा गर्भाशयातला विकास हा सुमारे ३० टक्के असतो. बाकीचा विकास हा अर्भकाने जन्म घेतल्यानंतर पुढील १५ ते २० वर्षांत होत असतो. अर्थात मनुष्याची बाल्यावस्था प्रदीर्घ झाली. त्यामुळे बालसंगोपनाची स्त्री-मातेची वर्षे वाढत गेली. ही एक प्रकारे स्त्रीवरची आपत्ती होती. कारण एका बाजूला सततच्या बाळंतपणाचा धोका आणि त्यात बालसंगोपनाचा काळ वाढलेला. ही परिस्थिती अशीच राहिली असती, तर मनुष्यप्राणी जिवंत राहिला नसता. परंतु याची भरपाई म्हणून निसर्ग आणखी एक शरीरबदल स्त्रीमध्ये आणतो आणि तो म्हणजे ‘मेनापॉज’! हा मेनापॉज फक्त मानवी स्त्रीलाच आहे. तो चिपांझी-गोरिलाच्या प्राणीमातांना नाही.
‘मेनापॉज’मुळे स्त्री मातृत्वचक्रातून मुक्त होत असते. हीच स्त्री मग आपल्या मुलीच्या-मुलांच्या संगोपनात हातभार लावते. इथे Nature’s selection हा डार्विनचा मुद्दा दिसतो. वास्तविक पुरुष हा बालकाचा जैविक पिता असताना, त्याच्याच शरीरात पितृत्वादाखल बदल देऊन ‘पिता’ म्हणून त्याला स्त्रीच्या मदतीसाठी उभे करण्याचे काम निसर्ग करीत नाही, तर तो दोन मातांना तयार करतो. एक जन्म देणारी माता आणि दुसरी आजी-माता! अशा रीतीने आजी-पालकत्वाचा उदय आपल्याला फक्त मानवी जीवनातच दिसतो. अन्य प्राणीजीवनात आजी-पालकत्व आढळत नाही. याबाबतचं संशोधन अमेरिकेतील उटाह विद्यापीठ आणि कॅलिफोर्निया विद्यापीठातील मानववंश शास्त्रज्ञ डॉ. क्रिस्टेन हॉक्स आणि डॉ. निकोलस जोन्स यांच्या टीमने सन १९९८-९९ मध्ये केलं. ते असे की, ‘स्त्रीला मुलं झाली की काही महिने ती अंगावर पीत असतात. मग आई त्यांना कंदमुळं देऊ लागते. पण आईला पुन्हा दिवस गेले की, त्या मुलांना ना अंगावरचं दूध मिळत ना कंदमुळं! अशा वेळी त्या मुलांची आजी, म्हणजे त्या स्त्रीची आई, त्यांच्या मदतीला येते व त्यांच्या खाण्याची जबाबदारी स्वत:कडे घेते. अशी आजी ज्या मुलाला  लाभते, ते मूल पुन्हा बाळसं धरतं व प्रगती करतं. याउलट आजी नसलेल्या मुलाचे हाल होतात.’
मुळातच स्त्रीला स्थैर्याची गरज पुरुषाच्या तुलनेत जास्त असते. तशी ती प्रत्येक प्राणीमातेलाच तिच्या बाळंतपणासाठी, एके ठिकाणी स्थैर्य गरजेचं असतं. मेंदूच्या विकासातून अग्नीचे उपयोग कळल्यावर, स्त्री ही अग्नी घेऊन गुहेत पहिली स्थिर झाली. स्त्री-समाज पुरुषाआधी स्थिर झाला, असे संशोधक मांडतात, कारण पुरुषाला स्थैर्याची गरज नव्हती.
स्थिर झालेली स्त्री, आपल्या अपत्य संगोपनात अनेक वर्षे घालवू लागल्यावर स्त्रीमध्ये ममत्व आणि वात्सल्य या भावना बहरू लागल्या. त्याचबरोबर जंगली अवस्थेतील तिची क्रूरता आणि हिंसकता यांचा झपाटय़ाने ऱ्हास होऊ लागला. मातेच्या दीर्घकाळ सान्निध्यामध्ये अपत्ये राहिल्यामुळे, त्यांच्यामध्ये जिव्हाळा निर्माण होऊ लागला. मात्र, आजच्या भाऊ-भाऊ, बहीण-भाऊ वगैरे भावना तेव्हा नव्हत्या. फक्त स्त्री-पुरुषांच्या जोडय़ांना जन्माला घालणारी एक माता आणि एकाच मातृत्वाने बांधलेल्या या जोडय़ा, म्हणून त्यांच्यामध्ये एक सौहार्द होते. हीच भावंडे मोठी होऊन आजच्या भाषेतल्या मामा-मावश्या व्यक्तिमत्त्वाचा मातृटोळीत समावेश होत होता. अशा रीतीने आई-अपत्ये, मामा-मावश्या, आजी असे मिळून मातृटोळ्या जमिनीवर स्थिर होऊ लागल्या.
स्त्री-समाजाच्या स्थिरतेमुळेच शरीरसंबंधाचा प्रश्न ऐरणीवर आला. कारण आधीच्या अस्थिर आणि झाडावर राहून संरक्षण करण्याच्या कालखंडात स्त्रिया पुरुषांना सहज उपलब्ध होत नव्हत्या. त्यामुळे शरीरसंबंधाचे नियमन आपोआपच होत होते. परंतु स्थिर झाल्यावर जंगली पुरुष टोळ्यांना स्त्रिया एका जागी उपलब्ध होऊ लागल्या.
पुरुषांचे ४० हजार वर्षांपूर्वीचे जीवन कसे होते? मेंदूच्या विकासामुळे पुरुष हा कळप-अवस्थेतून टोळी-अवस्थेत आलेला होता. पुरुषांमध्ये एरव्ही पितृत्वादाखल कोणताही शारीरिक बदल आणि भावनिक जाणीव निसर्गाने निर्माण केलेली नव्हती. अपत्य जन्मामध्ये आपलाही भाग असतो, याची पुरुषाला जाणीव नसल्यामुळे, मातृकुळात त्याला बांधून ठेवणारे कोणतेही पाश नव्हते. आक्रमक, हिंसक अशा जंगली पुरुषांच्या टोळ्या तेव्हा होत्या. जंगली पुरुषांचे स्थिर मातृटोळ्यांवरचे हल्ले आणि अर्भके पळविणे, हा मातांचा अत्यंत चिंतेचा विषय होता. अशा वेळेस मातृकुळांची व अपत्यांची सुरक्षितता हा प्राधान्याचा विषय मानून, कुळाबाहेरील जंगली पुरुषांशी शरीरसंबंध टाळण्यातूनच त्या पुरुषांना दूर ठेवत असत. कुळातील पुरुषांशी म्हणजे भाऊ, मामा, भाचे यांच्याबरोबर स्त्रियांनी शरीरसंबंध ठेवणं हे त्यांना कमी धोक्याचे वाटू लागले.
आज जरी आपल्याला सख्खे भाऊ, मावसभावंडे, मामा वगैरे नात्यातले संबंध धक्कादायक वाटत असले तरी या अतिप्राचीन काळात नात्याने एकमेकांना कोणी ओळखत नसल्यामुळे, नात्यात शरीरसंबंध करू नयेत, ही संकल्पनाच अस्तित्वात नव्हती. जंगली पुरुषाशी कोणत्याच स्त्रीने संबंध करू नयेत, अशी बंदी घालण्यासाठी कुळातल्याच पुरुषाशी संबंध करावेत, अशी सक्ती निर्माण करणे गरजेचे होते. त्याकरिता मातांनी ‘टॉटेम-विश्वासाचा’ उपयोग करून घेतला. कोणा पशु-पक्ष्यामुळे टोळी जन्माला आली असे मानून त्या प्राण्याचे नाव टोळ्यांना दिलेले आढळते. भारतीय संस्कृतीत अशा मूषक, मातंग, नाग, वृषभ टोळ्यांची नावे आहेत. या टॉटेमिझम्मुळे एकच कुलचिन्ह (टॉटेम) असणाऱ्या कुळातील स्त्री-पुरुष यांचे शरीरसंबंध सक्तीचे करणे सोपे गेले.
Endogamy ही अशा रीतीने शरीरसंबंधाची पद्धत म्हणून पुढील काही हजार वर्षे स्थिर झाली. या कालखंडात भावाला काही अधिकार देण्यात आले. त्यापैकी बहिणीची मालमत्ता व तिचा आईकडून येणारा वारसाहक्क सांभाळणे आणि तिच्या मुलांच्या संगोपनात हातभार लावणे, असे दोन अधिकार होते. बहिणीची अपत्ये मात्र कुळातल्या अनेक पुरुषांपासून जन्मलेली असायची. Endogamy च्या पुढील ५ ते १० हजार वर्षांत अनेक शोध लागले. त्यामुळे मातृकुळातून अनेक व्यवसाय, उद्योग उदयाला आले. हळूहळू भाऊ, मामा, भाचे या उद्योगात लक्ष घालू लागले तसेच त्यांचे जंगलातले निर्थक भटकणे संपले आणि ते अर्थपूर्ण झाले. ही मातांच्या दृष्टीने अत्यंत समाधानाची बाब होती. लक्ष घालू लागल्यावर त्यांचं कुळातले वास्तव्य वाढलं. त्यामुळे कुळातील शरीरसंबंधाचं प्रमाण वाढून कुळाची मनुष्यसंख्या हाताबाहेर जाऊ लागली, ही मातांना चिंता होती. त्यापेक्षाही मोठी चिंता अशी होती की, वाढलेल्या शरीरसंबंधामुळे भाऊ, मामा, भाचे यांचे स्त्रियांवरून संघर्ष होऊन हिंसा होऊ लागली.
मात्र याच कालखंडात एक चांगले सामाजिक परिवर्तन येत होते. पुरुष जो कच्चा माल जंगलातून आणत होते, तो अन्य मातृकुळांनाही ते पुरवीत होते, ज्याची कुलचिन्हे भिन्न होती, त्या कुळातील स्त्रियांशी परिचय होऊन त्यांच्याशी पुरुषांशी संबंध होऊ लागले. त्याचप्रमाणे स्त्रिया आपापली उत्पादने घेऊन दुसऱ्या मातृकुळामध्ये जात असत, तिथे रात्री वास्तव्याला राहण्यातून तिथल्या पुरुषांशी शरीरसंबंध होऊ लागले. अशा रीतीने कुळातच सक्तीचे असणारे संबंध हळूहळू कुळाबाहेर जाऊ लागले. म्हणजे त्याही काळात सक्ती वा बंधने मोडणारे स्त्री-पुरुष होते, हे विशेष!
कुळाबाहेर जाणारे शरीरसंबंध हे मातांसाठी सुचिन्ह होते. त्यायोगे कुळातील संबंधांवर बंदी आणणे सोपे होते. अर्थात हळूहळू शरीरसंबंधाची पद्धत उलटी फिरली. एकाच कुळात संबंधाची जिथे काही हजार वर्षे सक्ती होती, तिथे बंदी आली. म्हणजे तांत्रिक शोधामुळे अर्थव्यवस्थेत आणि जीवनपद्धतीत झालेल्या बदलामुळे आधीची शरीरसंबंध पद्धत endogamy पूर्वजांनी संपूर्णपणे रद्द करून exogamy मध्ये प्रवेश केला.
नात्यातल्या संबंधाची काही हजार सवय झालेली असल्यामुळे, हे शरीरसंबंध लगेच बंद पडणार नव्हते. हे ओळखून त्याकरिता काही उपाययोजना आखण्यात आल्या-
* बाहेरील स्त्री-पुरुष संबंधांना मोठं उत्तेजन देण्यात आलं. जसं, आजही आदिवासी जमातीत ‘घोटुळ’ नावाची dormitory गावाबाहेर बांधून देऊन वयात आलेल्या मुला- मुलींना तिथे जाण्यात उत्तेजन देण्यात येत असते. ज्या मातृकुळातील बहुतेक स्त्री-पुरुषांनी कुळाबाहेर संबंध पत्करले त्या कुळातील शांतता व प्रगती हा अन्य कुळांचा आदर्श झाला.
* दुसरा उपाय म्हणजे एकाच मातृकुळामधील हत्या व हिंसांना बंदी आणली गेली. अर्थात ही हिंसा होण्याचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे कुळांतर्गत असणारे शरीरसंबंध होते. ते थांबवले तरच हिंसा थांबू शकते. त्यातून endogamy बद्दल नकारात्मक मानसिकता तयार होऊ लागली.
* तिसरा उपाय म्हणजे कोणी कुळात शरीरसंबंध केलेच तर मृत्युदंड- डोके छाटण्याची शिक्षा देण्यात येऊ लागली. त्यामुळे स्त्रियांनी आपले मुलगे व भाऊ यांना या शिक्षा होऊ नयेत म्हणून त्यांना अशा संबंधापासून परावृत्त करण्यास व स्वत: नकार देण्यास सुरुवात केली.
शेवटचा अत्यंत महत्त्वाचा उपाय म्हणजे भाऊ व बहीण यांचे वेगळे भावनिक नाते याच कालखंडापासून विकसित करण्याचे प्रयत्न सुरू झाले. भाऊ-बहीण नात्यात जिव्हाळा व प्रेम हवे, पण शरीरसंबंध नकोत, असे अत्यंत अवघड काम मातांनी अत्यंत कौशल्याने पुढे अनेक शतके अथक परिश्रमाने केले. भाऊ-बहीण नाते हा मानवी जीवनातला चमत्कार होता. हे नाते नैसर्गिक नाही. ते कोणत्याही प्राणी जातीत नाही. ते नाते सांस्कृतिक आहे आणि मानवाच्या उत्क्रांतीच्या एका टप्प्यावर निर्माण झालेले आहे आणि तो टप्पा हाच आहे, असे माझे मत आहे.
मातांचे हे प्रयत्न इतके यशस्वी झाले की, भावा-बहिणीमधील शरीरसंबंध ही लाजिरवाणी बाब होऊन ती निषेधार्ह, तिरस्करणीय झाली, ती आजतागायत! निव्वळ भाऊ-बहीणच नाही, तर मामा, भाचे, मावसभाऊ या एकाच कुळातील नात्यातील स्त्री- पुरुष शरीरसंबंध थांबवण्यात आले. एकच कुलचिन्ह असणाऱ्या कुळामधील नात्यात संबंधांना बंदी, हीच परंपरा पुढे ‘सगोत्र विवाहबंदी’ म्हणून पितृसंस्कृतीत आलेली दिसते.
अशा रीतीने endogamy सुमारे २० ते २५ हजार वर्षांपूर्वी पूर्णपणे अस्ताला गेली, की तिचे अवशेष आजच्या आदिम, आदिवासी जमातीतही शिल्लक राहिले नाहीत. पण कुळात संबंध आलेच तर प्राचीन काळात सांगितलेल्या शिक्षा तेवढय़ा या आदिम जमातीत दिसतात.
आपण पाहिले की, आपल्या पूर्वजांनी आपली जुनी endogamy सोडून देऊन त्यांनी exogamy पत्करली, यातून आज आपल्याला खूप शिकण्यासारखे आहे, असे म्हणायला लागेल.
आज आपणही exogamy मध्ये आहोत; परंतु १५-२० हजार वर्षांमागीली exogamy ची वैशिष्टय़े फार वेगळी होती. मुख्य म्हणजे, मातृकुळातील भाऊ-बहिणी हे कुळाबाहेर शरीरसंबंध करीत होते, तरी ते दोघेही मातृकुळातच राहत होते. भाऊ संबंध करण्यापुरते कुळाबाहेर जात होते आणि बहिणींचे संबंधित पुरुष हे बाहेरून बहिणींकडे येत होते. बहिणी आपले मातृकूळ सोडत नव्हत्या. इथे बहिणींची सुरक्षितता जपली जात होती. हा रिवाज आजही काही आदिम आदिवासीमधून टिकून आहे, याचे पुरावे रॉबर्ट ब्रिफो हा आपल्या ‘X The mothers’  या खंडातून देतो. तसेच कमलाताई चट्टोपाध्याय आपल्या ‘Tribes in India’ या पुस्तकातून देतात. तसेच स्टीफन फ्यूज आपल्या १९६३च्या ‘The origin of Man and his culture’ या पुस्तकातून नागा ट्राईब्स, आसाममधील खासी, द. भारतातील नायर तसेच मध्य व पूर्व आफ्रिका, न्यू गिनी, बोर्निओ, ब्राझील वगैरे ठिकाणी मातृकुळातच भाऊ-बहिणी राहत असल्याचे पुरावे देतो. अशा प्रकारे मातृकुळाबाहेर जाऊन संबंध करण्याच्या पद्धतीला आजचे संशोधक Visiting marriage अशी संज्ञा देतात.
विशेष म्हणजे,exogamy च्या कालखंडात स्त्री चमत्काराने मूल जन्मास घालते, हे अज्ञान लयास गेले आणि पुरुषामुळे स्त्रीला मूल होते, या शास्त्रापर्यंत मानव पोहोचला. या ज्ञानामुळे पुरुषाची मन:स्थिती द्विधा झाली. आपले कुळाबाहेरील ज्या स्त्रीशी संबंध आहेत, त्या स्त्रीच्या मुलांमध्ये आपले मूल असणार आहे, याचे भान त्याला येऊ लागले. त्याचप्रमाणे ज्या स्त्रीशी आपले संबंध, ती आणि तिच्या मुलांबद्दल आपल्याला कोणतेही अधिकार नाहीत आणि ज्या बहिणीबद्दल अधिकार आणि तिच्या मुलांविषयीची कर्तव्ये, ती मुले आपली नाहीत, ही जाणीव पुरुषाला अस्वस्थ करू लागली.
पुरुषामधील हा बदल, मातृसंस्कृतीला आशादायक व आनंददायक वाटत होता. पुरुषाची अपत्यांमध्ये होणारी गुंतवणूक हा मानवी संस्कृतीच्या एका टप्प्यावरचा महत्त्वाचा बदल होता. पुरुषाच्या या हळुवार भावनेला प्रतिसाद देण्यासाठी, जगातील काही संस्कृतींनी पुरुषाला ‘सामाजिक पितृत्व’ देण्याचा रिवाज निर्माण केलेला दिसतो. मातृकुळातील पुरुषालाही इच्छा असल्यास अपत्यसान्निध्य मिळावे, हा त्यामागील उद्देश होता. अंदाजे १० ते १५ हजार वर्षांदरम्यानचा हा काळ होता.
स्त्रीला अनेक पुरुषांपासून मुले होत होती. त्या सर्व मुलांचे पितृत्व पुरुषाला देण्याचा हा रिवाज होता. हा संस्कार म्हणजे ‘पिता बनण्याचे व्रत’ असे होते- पुरुषाची पत्नी-स्त्री (आजच्या अर्थाने पत्नी नाही) जेव्हा मूल जन्माला घालणार अशा लक्षणाची दिसते, ते चार-पाच महिने पुरुषाने भाला, कुदळीसारख्या शस्त्रांना स्पर्श करायचा नाही. शिकारीला जाण्याचे थांबवायचे. गवत, झाड, लाकूड कापायचं नाही. रक्त वाहील, असे कोणतेही काम करायचे नाही. मांस भक्षण करायचे नाही. पत्नी-स्त्री बाळंत होईपर्यंत त्याने जास्तीत जास्त झोपून राहायचे. झोपून राहण्याचे कारण बाहेर समाजात कोणी कुणाची हत्या केल्यास ते या व्रत करणाऱ्या पुरुषावर घातले जाऊ नये, म्हणून पुरुषाने मातृकुळातच जास्तीत जास्त शांत राहावे असे हे व्रत! Paternity leave ची त्या काळातील ही कल्पना म्हणावी लागेल.
या व्रतामधून एक बाब स्पष्ट जाणवते म्हणजे, पुरुषाठायीची हिंसकता कमी झालेली नव्हती. त्यामुळे अशा पुरुषाच्या अधिकारात स्त्री व तिची मुले सोपविणे, हे मातृकुळांना मान्य होणारे नव्हते. म्हणून मग त्या पुरुषाने चार-पाच महिने शस्त्र, शिकार, मांसभक्षण यापासून दूर राहून हिंसा व शिकार न करता तो राहू शकतो हे त्याने प्रथम सिद्ध करावे, असा संकेत रूढ झाला. त्या काळच्या पुरुषाच्या ‘लाइफस्टाइल’नुसार त्याच्या पालकत्वाचे हे प्रशिक्षण म्हणायला पाहिजे. हे व्रत केल्यावर झालेले मूल सदोष निघाले किंवा मृत झाले तर त्याचा ठपका व्रत करणाऱ्या पुरुषावर येत असे. ज्या पुरुषाला असे पितृत्व हवे आहे त्याने पितृत्वभावनेशी वचनबद्ध असले पाहिजे, म्हणून वर वर्णन केलेल्या व्रताचे महत्त्व प्राचीन काळात होते.
म्हणजे इथे स्पष्ट आहे की, सामाजिक पितृत्वकल्पना येऊनही समाजाची प्राचीन मातृव्यवस्था कायमच राहिली. प्रत्येक स्त्रीची मुले या नेमलेल्या पित्याजवळ राहून सात-आठ वर्षांची होताच मामाच्या तालमीत येत होती. सामाजिक पितृत्वाची ही कल्पना सुमारे दोन-तीन हजार वर्षे टिकली. पण या कालावधीत जे एक सत्य उघडकीस आले, त्या सत्याने ही कल्पना उद्ध्वस्त केली. आतापर्यंत पुरुषापासून स्त्रीला मूल होते, इथपर्यंत मानवी समाज ज्ञानी झाला होता. पण हे मूल अनेक पुरुषांमुळे स्त्रीच्या उदरात तयार होते, अशी कल्पना होती. पण सामाजिक पितृत्व संस्कारामुळे पिता-पुरुषाचे, स्त्रीबरोबर सान्निध्य वाढले. त्यातून, एकाच पुरुषाच्या सततच्या स्त्री-सान्निध्याने स्त्रीला होणारे मूल, हे त्याच पुरुषाचे असते, हे ज्ञान या प्राचीन स्त्री-पुरुषांना प्राप्त झाले. हा कालखंड ८ ते १० हजार वर्षे दरम्यानचा असावा. अर्थात आपली मुले पुरुषाला स्पष्टपणे ओळखता येऊ लागली. त्यामुळे त्यांचा स्वत:च्या मुलांचे हित पाहण्याकडे कल होऊ लागला आणि बहिणीच्या मुलांकडे दुर्लक्ष होऊ लागले. त्यातून मातृकुळात मामा-भाचे तंटे सुरू झाले. भाऊ-बहिणीचे संबंध बिघडले. बहिणीची मुले व भावाची मुले असे आते-मामे भावंडांत संघर्ष सुरू होऊन त्याची परिणती हिंसेमध्ये होऊ लागली.
पुरुषाला पितृत्वादाखल अधिकार हवे होते, पण हजारो वर्षे लाभलेले भावाचे अधिकारही, त्या संस्कारामुळे, सोडून देण्याची त्याची मानसिकता तयार झालेली नव्हती. परंतु दोन्ही अधिकार एकाच वेळेस पुरुषास प्राप्त होणे, हे व्यवहारात अडचणीचे होत होते. त्यामुळे तत्कालीन समाजाची बंधुप्रधान आणि पितृप्रधान अशा दोन गटांत सरळ विभागणी झाली. मातृप्राधान्य बाजूलाच राहिले. माझ्या मते, याच कालखंडापासून मातांची मातृकुळावरील पकड सैल झाली. माता व बहिणींचा प्रभाव कमी होत गेला, कारण इथे भांडण हे पुरुषांच्या दोन अधिकारातलं होतं आणि पुरुष काय निर्णय घेणार, हे महत्त्वाचं झालं. स्त्रीच्या निर्णयाला अर्थ राहिला नाही.
पुरुषाने बंधुप्रधानकी किंवा पितृप्रधानकी यापैकी एक काहीतरी मान्य करण्याने समाजात शांतता नांदणार होती. तेव्हा काही संस्कृतींनी त्याकरिता क्रूर प्रथा स्वीकारल्या. ज्या पुरुषाला पितृप्रधानकी मान्य आहे, त्याने बंधुप्राधान्य सोडले हे सिद्ध करण्यास, बहिणीचा पहिला मुलगा बळी द्यायचा आणि त्याउलट बंधुप्रधानकी मान्य करणाऱ्या पुरुषाने पितृप्रधानकी सोडली हे दाखविण्याकरिता पत्नी-स्त्रीचा पहिला मुलगा ठार करायचा. या प्रथेमुळे मातृकुळात हाहाकार उडाला. प्रत्येक स्त्री ही कुणाची बहीण किंवा पत्नी-स्त्री होतीच. त्यामुळे प्रत्येक स्त्रीचे अपत्य बळी जाऊ लागले. कालांतराने पशुबळीची कल्पना स्वीकारली जाऊन हे प्रकार थांबवण्यात आले.
बंधुप्राधान्य विरुद्ध पितृप्राधान्य हा झगडा म्हणजे मातृसंस्कृती विरुद्ध पितृसंस्कृती अशाच एका अर्थाने तो संस्कृती संघर्ष होता. हा संस्कृती संघर्ष पुढील काही हजार वर्षे चाललेला होता. भारतात तर तो आर्य आल्यानंतरही चालू होता.
मध्यंतरीच्या काळात नांगराचा शोध सुमारे पाच हजार वर्षांपूर्वी लागला. या नव्या तांत्रिक बदलाने संपूर्ण समाजव्यवस्था नंतरच्या तीन हजार वर्षांत पूर्णत: उलटी फिरवली. नांगर या अवजड साधनामुळे शेती करण्याचे काम पूर्वी स्त्रियांकडे होते, ते पुरुषांकडे आले. पुरुष जमिनी जिंकून आणण्याचे काम प्राचीन काळापासून करीत होते. नांगरामुळे जास्त जमीन लागवडीखाली येऊन भरपूर धान्य निर्माण होऊन धान्यसाठे निर्माण झाले. शेती उद्योग इतर उद्योगांना ‘किरकोळ’ करून पुढे गेला आणि जमीनदारी उदयास आली. जमीन जिंकून आणणारे आणि ती कसणारेही पुरुष, म्हणून जमीनदारांना शेती उत्पादन आणि जमीन पुढे सांभाळणारा स्वत:चा वारस मुलगा हवा, असे स्वाभाविकपणे वाटू लागले. म्हणून विशेषत: जमीनदार व राज्यकर्त्यांनी रीती, रिवाज, परंपरा निर्माण करून स्त्रियांनी एकाच पुरुषाशी शरीरसंबंध करण्याचे बंधन आणले, तीच विवाहप्रथा होय! साम, दाम, दंड व भेद असे विविध प्रकार वापरून सत्ताधारी पुरुषांनी स्त्री-समाजावर विवाहाची सक्ती लादली. ही विवाह प्रथा राजघराण्यातून झिरपत सामान्य जनतेतही रूढ झाली.
थोडक्यात, गेल्या सुमारे ५० हजार वर्षांत, शरीरसंबंधाच्या प्रस्तुत पद्धती म्हणजे पुरुषाला मातृकुळात सामावून घेण्याचे, त्याला माणूस म्हणून घडविण्याचे मातांनी केलेले प्रयत्न म्हणावे लागतात. पुरुषाने क्रूर जंगली जीवनातून परावृत्त व्हावे, कुटुंबव्यवस्थेत त्याला योग्य भूमिका मिळावी, तो स्थिर व्हावा, नातेसंबंधाशी तो भावनिक समरस व्हावा, त्याला अपत्यसुख मिळावे- असे प्रयत्न मातांनी सतत केले.
आपल्या मातृकुटुंबात पुरुषाला सामावून घेण्याचे प्रयत्न विफल झाल्यावर स्त्रियांनी पुरुषकुटुंबात, पतीगृहातही आपला समावेश विवाहाद्वारे मान्य केला. त्याकरिता आपल्या नैसर्गिक मातृकुळाचा आधार आणि भावांचे संरक्षण डोळ्यादेखत कोसळू दिले आणि गेली  ३-४ हजार वर्षे, पुरुषाचे हित सांभाळण्यासाठी, पतीगृहात पती देईल ते स्थान पत्करून त्या आपला जीव वेचीत राहिल्या, ही आजची वस्तुस्थिती आहे.
‘विवाह’ हा नेहमीच मला पुरुषाचा प्रश्न वाटला. तो स्त्रीचा प्रश्न कधीही नव्हता आणि आजही नाही. आणि हा अभ्यास केल्यावर मात्र विवाह म्हणजे ‘पुरुष जन्मा ही तुझी कहाणी’ असे म्हणावेसे वाटले.
मार्गारेट मीड या संशोधिकेने आपल्या १९४९ साली लिहिलेल्या Male and Female या पुस्तकात वेगळ्या शब्दात हेच मांडलेले आढळते. ती म्हणते, ‘पुरुषाला नक्की कोणती भूमिका द्यावी, ही प्रत्येक समाजाची कायमच मध्यवर्ती समस्या राहिली.’

मंगला सामंत ,

साभार लोकसत्ता.

गंगाजल नेचर फाऊंडेशनची ३री राष्ट्रीय छायाचित्र, माहितीपट व निबंध स्पर्धा.

आजकल हिमालय की चोटीपर

बर्फ की चदर नही बर्फ का रुमाल होता है.

यह ग्लोबल वार्मिंग का नही ईन्सान

के लालच का कमाल होता है.

कोणा निसर्गप्रेमीने आपल्या शब्दात मानवी क्रुत्याने होणारा निसर्गाचा -हास ग्लोबल वार्मिंगच्या नावावर खपवण्याच्या व्रुतीवरच बोट ठेवल आहे.  पर्यावरणाचा विनाश ही आजची प्रमूख आणि गंभिर सामाजीक समस्या बनली आहे. मात्र त्या विषयी सर्वसामन्य आजही अनभिज्ञच आहेत. प्रदुषण, दुष्काळ, पूर, पाणि, जमिन या अशा अनेक समस्या केवळ नैसर्गिक नाहीत तर त्या मनुष्याच्या स्वार्थि व बेफिकीर व्रुतीच फळ आहे. त्याचे दुष:परिणाम वर्तमानासह भविष्यातील अनेक पिढ्यानां भोगावे लागणार आहे. त्या विषयी कुभकर्णी झोपेतील सर्वसांमान्यांना जागे करण्याचा प्रयत्न गंगाजल नेचर फाऊंडेशन करीत आहे.

स्वातंत्र्यपुर्व काळात जवळपास ३५ टक्के असलेल वनक्षेत्र आज मात्र ५ ट्क्क्यावर आलं आहे. मनुष्यप्राणी अगदी निर्लज्यपणे वसुधंरेच्या हिरव्या शालूच वस्त्रहरण करतोय. त्याचे दुष:परिणाम वर्तमानासह भविष्यातील अनेक पिढ्यानां भोगावे लागणार आहे. या संकटातून मार्ग काढण्याचा प्रयत्न केंद्रसरकारा बरोबरच आनेक संस्था तसेच आनेक पर्यावरण तज्ज्ञ करीत आहेतच पण त्या सोबत सर्वसामांन्याची सुध्दा ही जबाबदारी आहे. हाच धागा पकडून गंगाजल नेचर फौउंडेशनने, ‘ग्रीन अर्थ’ अर्थाथ ‘हरित वसुंधरा’या संकल्पनेवर एक आगळी वेगळी छायाचित्र, माहितीपट व निबंध स्पर्धा आयोजित केली आहे.

पर्यावरणाचा वाढता -हास, पिण्याच्या पाण्याची समस्या, पूर अथवा दुष्काळ, वने तसेच वन्यजीवनांची व्यथा अशी विविधांगी रुपे दर्शवणारी छायाचित्रे या स्पर्धेसाठी पाठवावीत. ही छायचीत्रे १२ बाय १८ इंच या आकारात असावीत. तसेच हीच संकल्पना असणारे माहितीपट या स्पर्धेसाठी पात्र ठरतील. माहितीपट कमाल ३०अ मिनीटाचा असावा आणि तो डिव्हीडी स्वरुपात पाठवावा. तसेच याच संकल्पनेवर एक निबंध स्पर्धेच आयोजन केले आहे. इच्छुकानी ५०० ते ८०० शब्दांचा निबंध स्पर्धेसाठी पाठवावा.

निवडक तीन छायाचित्रांना आनुक्रमे १५, १० व पाच हजार रुपये रोख पारितोषिक व सन्मानचिन्ह देऊन गौरवण्यात येईल. तसेच माहितीपटासाठी गुणानूक्रमे पहिल्या तिघांना २५, १८ व ११ हजार रुपये रोख पारितोषिक व सन्मानचिन्ह देऊन गौरवण्यात येईल. तर उत्क्रुष्ठ तीन निबंधांना रोख पारितोषिक व सन्मानचिन्हा सोबत ‘गंगाजल’ या पर्यावरण विशेषांकात प्रसिध्दी देण्यात येईल. या स्पर्धेसाठी अंतीम मुदत १० आँक्टोबर २०१० असून नियम प्रवेशिकेसाठी या संकेतस्थळावर अथवा सुरेंद्र- ०९३२४३९९२३२, रोहन- ०९४२२२१४३६, विवेक- ०९९६७६७७२२७ अथव संस्थेच्या या दुरध्वनीवर- ०२२ २५७७५०७० संपर्क साधावा.

कमजोर ‘लैला’ से प्रभावित हो सकता है मानसून

डॉ. महेश परिमल

चारों ओर लैला की ही चर्चा है। हर कोई लैला के बारे में ही बात कर रहा है। कोई इसे जबर्दस्त चक्रवाती तूफान करार देता है, तो कोई इसके कमजोर होने पर राहत महसूस कर रहा है। अब तक करीब 25 जानें लेने वाला यह तूफान भले ही कमजोर पड़ गया हो, पर सच तो यह हे कि इसके हमारे मेहमान मानसून का मिजाज बिगाड़ दिया है। अब मानसून हमसे रुठ जाएगा, जो पहले आने वाला था, अब उसे आने में कुछ देर हो जाएगी। हमारे देश में मानसून एक ऐसी शक्ति है, जो अच्छे से अच्छे बजट को बिगाड़ सकती है। कोई भी तुर्रमखाँ वित्तमंत्री इसके बिना अपना बजट बना ही नहीं सकता। पूरे देश का भविष्य मानसून पर निर्भर करता है। इसलिए इस बार मानसून को लेकर की जाने वाली तमाम भविष्यवाणियों को प्रभावित कर सकती है, लैला की सक्रियता। मानसून सक्रिय होता है, समुद्र पर, किंतु वह सभी देशों को विशेष रूप से प्रभावित करता है। मानसून की सक्रियता छोटे-छोटे देशों, राज्यों को मालामाल कर सकती है और इसकी निष्क्रियता कई देशों को कंगाल भी बना सकती है।
लैला ने मानसून मानसून एक्सप्रेस की रफ्तार पर थोड़ा ब्रेक लगा दिया है। इससे मानसून के केरल तट पर पहुंचने में दो से तीन दिन की देरी हो सकती है, जिसका असर दिल्ली तक के सफर पर पड़ेगा। हालांकि विशेषज्ञों का कहना है कि फिलहाल मानसून के पूरे सीजन पर लैला का कोई खास असर पड़ने का अंदेशा नहीं है, क्योंकि इस साइक्लोन का प्रभाव लगभग खत्म हो गया है। मौसम विशेषज्ञ रंजीत सिंह के अनुसार साइक्लोन मानसून को पुश करने में अहम भूमिका निभाने वाली समुद्रतटीय इलाकों की एनर्जी को सोख लेता है। मानसून के केरल तट पर पहुंचने की सामान्य तारीख 1 जून है। इसमें अभी 10 दिन का वक्त है। अगर इन दिनों के अंदर दोबारा उतनी एनर्जी डेवलप हो गई, तो मानसून सामान्य स्पीड से आगे बढ़ पाएगा, वरना यह लेट हो सकता है।
विशेषज्ञों के अनुसार वातावरण (सर्फेस) टेंपरेचर और सी-लेवल (समुद्र तल) के टेंपरेचर के बीच के अंतर को थर्मल ग्रेडिएंट कहते हैं। यह ग्रेडिएंट जितना ज्यादा होता है, मानसून उतनी ही तेजी से आगे बढ़ता है। इसीलिए कहा जाता है कि मैदानी इलाकों में जितनी गर्मी होगी, मानसून में उतनी ही अच्छी बारिश होगी। मौसम विभाग के वैज्ञानिक अशोक कुमार के अनुसार दो- तीन दिन में पता लग जाएगा कि मानसून केरल को कब तक हिट करेगा। दिल्ली में मानसून के पहुंचने की नॉर्मल डेट 29 जून है। एक-दो दिन में वेस्टर्न डिस्टबेर्ंस प्रभावी होने वाला है। ऐसे में अगले दो-तीन दिन दिल्ली का टेंपरेचर बढ़ेगा, मगर इसके बाद तापमान गिरेगा। ऐसे में पारा 45 डिग्री से ऊपर पहुंचने के कोई आसार नहीं हैं।
अच्छी बारिश होगी, तो ये होगा
1. पिछले साल 37 साल के सबसे खराब मानसून से तिलहन व गन्ने की फसलों की बर्बादी ने खाद्यान्न सूचकांक दो अंकों में पहुंचा दिया था। ताजा आंकड़ों के मुताबिक रिजर्व बैंक द्वारा ब्याज दर बढ़ाने की आशंका से खाद्यान्न की कीमतें 17 मार्च की तुलना में 17.70 फीसदी अधिक है। अच्छे मानसून की उम्मीद से इसमें सुधार होगा।
2. अच्छे मानसून की उम्मीद से गेहूं के निर्यात की संभावना बढ़ गई है। वरना देश में कमी के डर से गेहूं निर्यात पर तीन साल से पाबंदी लगी हुई है।
3. हम दुनिया के दूसरे सबसे बड़े चीनी उत्पादक हैं और खपत सबसे यादा है लेकिन पिछले साल कम बारिश से 50 लाख टन चीनी आयात करनी पड़ी थी। इससे न्यूयॉर्क के चीनी के वायदा कारोबार में उछाल आ गया था।
4. तिलहन के कम उत्पादन के कारण हमने खाद्य तेल के सबसे बड़े खरीदार चीन को भी पीछे छोड़ दिया था। अब अच्छी बारिश से खाद्य तेल कम आयात करना पड़ेगा।
कैसे पड़ा लैला का नाम लैला
यह सवाल आपके मन में आ रहा होगा कि आखिर इस तूफान का नाम लैला क्यों पड़ा? इसका जवाब पाकिस्तान के पास है, क्योंकि इस तूफान का नाम पाकिस्तान ने ही सुझाया है। फारसी में लैला का मतलब काले बालों वाली सुंदरी या रात होता है। अरबी भाषा में लैला काली अंधेरी रात को कहते हैं। इस तूफान के प्रभाव के कारण आंध्र के तटीय इलाकों में घना अंधेरा छाया हुआ है। गाड़ियां दिन में भी बिना लाइट जलाए नहीं चल पा रही हैं।
भारतीय मौसम विभाग (आईएमडी)के एक अधिकारी ने बताया कि लैला का नाम पाकिस्तान ने भारतीय मौसम विभाग को सुझाया है। विश्व मौसम संगठन ने आईएमडी को हिन्द महासागर में आने वाले तूफानों पर नजर रखने और उसका नाम रखने की जिम्मेदारी सौंपी है। अधिकारी के अनुसार तूफानों की आसानी से पहचान करने और इसके तंत्र का विश्लेषण करने के लिए मौसम वैज्ञानिकों ने उनके नाम रखने की परंपरा शुरू की। अब तूफानों के नाम विश्व मौसम संगठन द्वारा तैयार प्रRिया के अनुसार रखे जाते हैं। गौरतलब है कि अमेरिका में तूफानों को नाम देने की प्रRिया 1953 में शुरू हुई और बंगाल की खाड़ी और अरब सागर के ऊपर बनने वाले तूफानों के नाम 2004 से रखे जाने लगे।
क्षेत्रीय विशेषीकृत मौसम केंद्र होने की वजह से आईएमडी भारत के अलावा 7 अन्य देशों बांग्लादेश, मालदीव, म्यांमार, ओमान, पाकिस्तान, थाइलैंड तथा श्रीलंका को मौसम संबंधी परामर्श जारी करता है। अधिकारी के अनुसार, आईएमडी ने इन देशों से साल दर साल हिंद महासागर और अरब सागर में आनेवाले तूफानों के लिए नाम की लिस्ट मांगी थी। इन देशों ने अंग्रेजी वर्णमाला के Rम के अनुसार नामों की एक लंबी लिस्ट आईएमडी को दी है। अब तक ये देश तूफानों की पहचान करने के लिए 64 नाम दे चुके हैं, जिसमें से 22 का उपयोग हो चुका है। इसी लिस्ट के हिसाब से हिंद महासागर में आनेवाले इस तूफान का नाम लैला रखा गया है, जो कि पाकिस्तान ने सुझाया है। आंध्रप्रदेश में सबसे विनाशकारी तूफान 1977 में कृष्णा जिले में आया था। इसमें 10,000 से यादा लोगों की मौत हुई थी। अगले चRवाती तूफान का नाम ‘बंडू’ रहेगा। यह नाम श्रीलंका के सुझाव के अनुरूप रखा गया है।
खतरा तो है, लेकिन.
चRवात का कम दबाव वाला केंद्र हवा में से पूरी नमी चुरा सकता है। पिछले साल आए तूफान ‘आइला’ ने यही किया था। जिसके कारण मानूसनी बारिश में 22 फीसदी कमी आ गई थी। हालांकि इस बार ‘लैला’ के साथ ही अरब सागर में बनी चRवातीय स्थिति कर्नाटक-कोकण के तट पर आ रही है। उम्मीद है यह ‘लैला’ को बेअसर कर देगी। भुवनेश्वर. बंगाल की खाड़ी में दक्षिण पूर्व तथा अन्य क्षेत्नों में बना दबाव गोपालपुर से करीब 875 किलोमीटर दूर उत्तर पश्चिम की तरफ बढ़ता हुआ चRवात लैला के रूप में फैल गया जिससे उत्तर तमिलनाडु तथा आंध्र प्रदेश के तटीय क्षेत्न में भारी बारिश की संभावना बन गई है। मौसम विभाग का कहना है कि फिलहाल जो स्थिति बन रही है और मौसम के की तरफ पश्चिम उत्तर दिशा में और बढेगा। लैला चRवात की वजह से अगले 24 घंटे के दौरान उड़ीसा के दूरवर्ती क्षेत्नों में भारी बारिश हो सकती है। सभी तटीय इलाकों को आवश्यक सतर्कता बरतने के निर्देश दिए गए हैं।
हमारे वैज्ञानिक लैला की एक-एक गतिविधि पर नजर रखे हुए हैं। कमजोर होने के बाद इसने सभी दिशाओं में अपना प्रभाव छोड़ा है। अब इसके आकलन की आवश्यकता है। जो इसके थमते या आगे बढ़ते ही शुरू हो जाएगा। बहरहाल यही सोचें कि लैला हम सबके लिए आइला नहीं, बल्कि प्राणदायी लैला बने।

डॉ. महेश परिमल

साभार –   संवेदनाओं के पंख

या चिमण्यांनो, परत फिरा..

जमिनीच्या एखाद्या तुकडय़ावरील बदल पर्यावरणास किती पोषक ठरू शकतो हे मी व माझे विद्यार्थी अनुभवत आहोत. १२-१३ वर्षांपूर्वी अध्यापन करताना आलेल्या काही अनुभवांचा उल्लेख करावासा वाटतो. १९९६ ते १९९९ या काळात वर्गात अध्यापन करीत असताना चिमण्यांचे थवे वर्गाच्या खिडकीवर जमा व्हायचे. त्यांचा चिवचिवाट असायचा, तर कधी भांडण व्हायचे. त्या वेळी त्यांचा चिवचिवाट संपेपर्यंत वाट बघावी लागत असे. विद्यार्थीही ती किलबिल ऐकत. त्यानंतर मात्र १९९९ ते २००७ या कालखंडात चिमण्या नाहीशा झाल्या. वर्गात शिकवताना ही गोष्ट प्रकर्षांने जाणवायची. मनात अनेक प्रश्न आले- कुठे गेल्या असतील चिमण्या? त्या अचानक नाहीसे होण्याचे कारण काय? चिमण्या कमी होण्यास मोबाईलच्या ध्वनिलहरी जबाबदार असल्याचे वाचनात आले. परंतु त्याने समाधान झाले नाही. शहरातील वाढती सिमेंटची जंगले, तोडलेली झाडे, आधुनिक जीवनशैली यामुळे चिमण्या कमी झाल्या असाव्यात हे उत्तर योग्य वाटले. आमच्या शाळेतही जागा भरपूर होती, पण ती हिरवी करण्याची कोणाची इच्छा नव्हती. एप्रिल २००४ मध्ये मी व माझ्या सहकाऱ्यांनी शाळेमध्ये स्वावलंबी ‘इको क्लब’ स्थापन केला. पर्यावरणाबाबत गेल्या चार वर्षांत केलेल्या कामाचे फळ आता दिसू लागले, आवार बहरू लागले. दरवर्षी ६-७ झाडे लावून त्यांची काळजी इको क्लबच्या विद्यार्थ्यांकडून घेतली जाते. शाळेच्या आवारात सद्यस्थितीतील लहानमोठी २५ ते ३० झाडे आहेत. शाळेतून निरोप घेणाऱ्या प्रत्येक कर्मचाऱ्याच्या हाताने एक रोपटं लावून त्याचं संवर्धन केलं ही नवीन कल्पना शाळेत सुरू केली. वृक्षारोपण करताना विविधतेची पूर्ण काळजी घेतली. त्यामध्ये कडुनिंब, सिसम, अमलतास, रेन ट्री, अर्जुन, सप्तपर्णी, टेकुमा, साग, चाफा, गुलमोहोर, कडू बदाम, बेहडा, अशोक यांसारखी वेगवेगळय़ा प्रजातींची झाडे लावून त्यांचे संवर्धन केले. काही फुलझाडे, तुळशीचे सर्व प्रकार, गोल्डन डुरांडोने आवारात रंगत आणली. जेव्हा पक्ष्यांची पाणपोई हा शब्दही कानावर पडत नव्हता, तेव्हा प्रत्येक दोन झाडांमध्ये पक्ष्यांसाठी पाण्याच्या कुंडय़ा लावल्या. त्यानंतर वर्तमानपत्रात पक्ष्यांची पाणपोई हा शब्द प्रसिद्ध झाला. तेव्हा इको क्लबच्या विद्यार्थ्यांना प्रश्न पडला की यात ते काय?
आता चिमण्या परत फिरल्या आहेत. सोबत कावळा, लालबुडय़ा, बुलबुल, साळुंकी, मैना, शिंपी, राखी वटवटय़ा, भारद्वाज, सातभाई अशा पक्ष्यांनीही भेटी दिल्या. मध्यंतरी चिरकची (Indian Robin) जोडी ७-८ महिने मुक्कामाला होती. मृगाच्या पहिल्या पावसात सकाळी त्याची शिळ कानावर पडली व शेपूट वरखाली करून एक प्रकारचा नाच पाहावयास मिळाला. मृगाच्या पावसाचा आनंद त्याच्या हालचालीवरून दिसत होता. लगेच माझी नजर गेली त्याच्या दोन पिलांवर, मग आनंदाला सीमाच उरली नाही. काही दिवसांनंतर रॉबीन आपल्या पिलांसमवेत निघून गेला. लहान काडय़ांपासून तयार केलेलं त्याचं घरटं आणि त्याच्या आठवणी आजही शाळेच्या कोपऱ्यात शिल्लक आहेत. आतापर्यंत जिथे चिमण्याही दुर्मिळ झाल्या होत्या, त्या ठिकाणी विविध पक्ष्यांची रेलचेल वाढत आहे, कारण फक्त आवारात झालेले बदल! एकदा सकाळी पक्ष्यांचा वेगळाच आवाज कानावर पडला. कडुिनबाच्या झाडावर कावळय़ापेक्षा मोठय़ा आकाराचा काहीसा निमुळता आकार असलेला, चोचीवर आणखी छोटासा चोचीसारखा भाग असलेला एक पक्षी दिसला. मला त्या पक्ष्याची ओळख पटली नाही. मग मी सातपुडा फाऊंडेशनचे अमोल सावंत यांच्याशी संपर्क साधला असता तो ‘राखी धनेश’ असल्याचे कळले. शाळेच्या आवारातील पिंपळाच्या झाडावर त्याचा मुक्काम असल्याचे समजले. सध्या जांभळा शिंजीर या जोडीची सुंदरता व चपळता अनुभवास येत आहे. आवारातील टेकुमा या पिवळय़ा फुलांतील मकरंद घेण्यासाठी शिंजीरचा दिवसभर गोंधळ सुरू असतो, तर दुपारी पाण्याच्या भांडय़ावर चिमण्यांच्या अंघोळीची लगभग सुरू असते. जिथे विद्यार्थ्यांना चिमणी-कावळय़ांशिवाय तिसऱ्या पक्ष्याचे नावही माहीत नव्हते. आज तेथील काही विद्यार्थी १५-२० पेक्षा जास्त पक्ष्यांची नावे सहज सांगतात. याशिवाय फुलपाखरांच्या कॉमन ग्रास यल्लो, कॉमन मोरमॉन, इव्हिनिंग ब्राऊन लेमनपॅन्सी, प्लेन टायगर यांसारख्या जातींची वर्दळही वाढली. याखेरीज विविध कीटक, पतंग व इतर जिवांच्या प्रजातींमुळे विद्यार्थ्यांचा व शिक्षकांचाही जैवविविधतेचा अभ्यास होत आहे. पूर्वी निसर्ग सहलीसाठी नाके मुरडणारे शिक्षक आता जास्तीत जास्त निसर्गाच्या जवळ जात आहे. आमचे शिक्षक इतर पुस्तकांसोबत डॉ. सलीम अलींचे ‘बुक ऑफ इंडियन बर्ड’ पण चांगल्या प्रकारे हाताळतात. शाळेत आयोजित केलेल्या पर्यावरणाच्या विविध स्लाईड-शोला शिक्षकांची उपस्थिती ही लक्षणीय असते व ती विद्यार्थ्यांना प्रेरणादायी ठरते.
शाळेत एक निसर्ग खिडकी लावण्यात आली आहे. त्यामध्ये पर्यावरणासंबंधी प्रसिद्ध झालेले लेख, बातम्या, फोटो लावण्यात येतात जेणेकरून विद्यार्थ्यांनी फावल्या वेळात त्या बातम्या लेख वाचून आपले ज्ञान वाढवावे. या निसर्ग खिडकीमध्ये ‘लोकसत्ता’चे स्थान अग्रभागी आहे. गाथा ज्ञानाची, भवताल ही सर्व कात्रणे विद्यार्थ्यांमध्ये निसर्गप्रेम जागृत करण्यासाठी मोलाचे हातभार लावतात. आमच्या शाळेतील हे बदल झाले छोटय़ाशा इको क्लबमुळे! या माध्यमातून विद्यार्थ्यांनी घडवून आणलेला हा बदल छोटासा वाटला तरी येणाऱ्या काळात ही वानरसेना पर्यावरणाच्या दृष्टीने ऐतिहासिक बदल घडवून पुन्हा हरितक्रांती घडून आणेल यात शंका नाही.

हरीश शर्मा, अकोला

साभार लोकसत्ता

वनातला निसर्ग जनात हवा!

‘बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी’मध्ये सिस्टीमॅटिक बॉटनिस्ट म्हणून कार्यरत असलेल्या डॉ. स्वप्न प्रभूने नागालँड, मेघालयपासून सह्याद्रीपर्यंतची जंगलं पालथी घातली आहेत. या जंगलांतील जैवविविधतेचा मागोवा घेऊन तिला त्याचं डॉक्युमेंटेशन करायचं आहे आणि ती माहिती शाळेतल्या विद्यार्थ्यांपासून कॉर्पोरेट सेक्टरपर्यंत पोहोचवायची आहे.

वनस्पती अभ्यासक, पर्यावरणतज्ज्ञ.. अशा संज्ञा आपल्या परिचयाच्या असल्या, तरी त्या सहसा आपल्या जिव्हाळ्याच्या नसतात. कारण या संज्ञा समजावून घेण्याइतपत निसर्ग आणि पर्यावरणाशी आपला संबंध (लहानपणी मामाच्या गावी जाऊन आमराईत वा माळरानावर हुंदडण्याशिवाय), संपर्क आलेला नसतो. शाळेत पर्यावरणाचं शिक्षण घेताना निसर्गाचा समतोल कसा राखायचा, परिसर स्वच्छ कसा ठेवायचा, झाडं कशी आणि कधी लावायची, याव्यतिरिक्त निसर्गाला आपण कधीच फार ‘सिरिअसली’ घेत नाही. झाडं, पानं, फुलं, फळं म्हणजे निसर्गाचं देणंच.. ती कायम असणारच आपल्यासोबत, या आविर्भावातच निसर्गाला ओरबाडण्याचं आपलं काम सुरू असतं. मात्र गेल्या काही महिन्यांत ग्लोबल वॉर्मिग, हवामान बदल अशा चर्चा रंगू लागल्या आणि निसर्गाकडे अधिक गांभीर्याने आपण पाहू लागलो. त्यातच भारतातील जैवविविधता, जंगलं, वनस्पती, पर्यावरणातील अशा घटकांवरील संशोधनात्मक अहवाल, तज्ज्ञांची मते वृत्तपत्रांतून प्रसिद्ध होऊ लागली नि समाजाला एकदम पर्यावरणीय जाग आल्यासारखं झालं. समाजाची ही पर्यावरणविषयक जाणीव वाढवण्यात अनेक पर्यावरणतज्ज्ञांचा मोलाचा वाटा आहे. या अभ्यासकांमध्ये-तज्ज्ञांमध्ये एक नाव सतत ठळकपणे समोर येतं, ते म्हणजे, डॉ. स्वप्न प्रभू! हे नाव तसं सर्वसामान्यांच्या फार परिचयाचं नाही. पण जंगल, पर्यावरण, निसर्ग या क्षेत्रांविषयी आत्मीयता, आस्था असलेल्यांना वनस्पती अभ्यासक म्हणून डॉ. स्वप्न प्रभू हे नाव चांगलंच ठाऊक आहे. किंबहुना या क्षेत्रांत या नावाला चांगलंच ग्लॅमर आहे.

वयाच्या अवघ्या 37व्या वर्षी वनस्पती अभ्यासक म्हणून स्वप्नने गाठलेला हा पल्ला भल्याभल्यांना आश्चर्याचा धक्का देणारा आहे. म्हणूनच तिला भेटताना तिच्या कामाबद्दल, तिच्या कामात झोकून देण्याच्या वृत्तीबद्दल प्रचंड उत्सुकता होती. पूर्वी तिने केलेले संशोधनात्मक अहवाल वाचले होते. पण फोनवरचं जुजबी संभाषण सोडल्यास प्रत्यक्षात भेटण्याची संधी मिळाली नव्हती. ती संधी ‘व्हिजन 20’च्या निमित्ताने मिळाली. या संधीचा पुरेपूर लाभ उठवण्यासाठी मुद्दाम ठरलेल्या वेळेआधीच फोर्टच्या ‘बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी’मध्ये गेले.

तिथे जाऊन स्वप्न प्रभूंना भेटायचंय, असं म्हटल्यावर, ‘स्वप्न सदान्कदा पुस्तकांत किंवा तिच्या कामातच रमलेली असते, बघा तिच्याकडे वेळ आहे का?’ असं संस्थेच्या रिसेप्शनिस्टने शांतपणे सांगितलं. कारण उगाचंच कामाशिवाय बोलण्यात आणि भेटण्यात स्वप्नला रस नसतो, हे त्यांना पक्कं ठाऊक! रिसेप्शनिस्टने दिलेली ही माहिती डोक्यात घोळवतच संस्थेच्या तिसऱ्या मजल्यावर गेले. तिथे स्वप्न खरोखरच आपल्या कामात मग्न होती. समोर लॅपटॉपवर काम करतानाच ती आपल्याला हवे असलेले संदर्भ पुढय़ात मांडलेल्या पुस्तकांच्या ढिगा-यातनं शोधत होती.

मी थोडं साशंक होऊनच तिला डिस्टर्ब केलं- ‘स्वप्न, थोडा वेळ आहे बोलायला?’ तिची काय प्रतिक्रिया येईल, कल्पना नव्हती. पण मला सुखद धक्काच बसला. स्वप्नने हसत हसतच आपल्यासमोरचा पुस्तकांचा पसारा आवरण्यास सुरुवात केली. तो आवरता आवरता गप्पांना सुरुवात झालीदेखील! ‘रानावनात हिंडणं. उन्हं अंगावर झेलत नद्या-व्हाळांत उगाच डुंबत राहणं. फांद्यावर झुलणं. पानं-फुलं-पक्षी, त्यांची घरटी न्याहाळत फिरणं. तासन् तास वृक्षवेलींच्या सहवासात घालवणं.. लहानपणी सुट्टीच्या दिवसांतला हा सा-यांचाच आवडता छंद. लहानपणी जीव रमवणा-या या सा-या गोष्टींपासून वय वाढत गेल्यावर मात्र आपण दूर जातो. खरं तर मोठेपणीही लहानपणीच्या या आठवणी आपल्याला निर्मळ आनंद देतात. अन् तरीही मोठेपणी माणसं या सुखाला पारखी होतात. माझं मात्र तसं झालं नाही. लहानपणीच्या त्या आनंदाची पखरण माझ्याजवळ कायम राहिली..’ लहानपणापासूनच वनस्पती अभ्यासकाच्या दिशेने सुरू झालेला प्रवास स्वप्न सांगत होती.

स्वप्नच्या आईला झाडा-फुलांची प्रचंड आवड होती. तिला कित्येक वनस्पतींची, फुलांची प्रचलित नावं आणि शास्त्रीय नावंही माहिती होती. त्यामुळे आपसूकच स्वप्नलाही निसर्गाची ओढ लागली. स्वप्न आईसोबत तासन्तास निसर्गाच्या सान्निध्यात घालवत असे. ती म्हणते, ‘आईमुळे मला लहानपणीच ब-याच वनस्पतींविषयी माहिती मिळाली. त्यांच्या विविध जाती-प्रजातींविषयी समजत गेलं. लहानपणापासूनच निसर्गाच्या सान्निध्यात वावरण्याचे संस्कार आपसूकच होत गेल्याने नंतर कधी निसर्गापासून दूर जाण्याची इच्छाच झाली नाही. आईने मला दिलेलं हे स्पेशल गिफ्ट आहे.’

मुंबई विद्यापीठातून बॉटनी, बायोलॉजिकल इकॉलॉजी या विषयांत एमएससी केल्यानंतर स्वप्नने पुण्यातल्या ‘एन्व्हार्यमेंटल रिसर्च फाऊंडेशन’ या छोटय़ाशा संस्थेत काम करण्यास सुरुवात केली. या संस्थेत ती सहा जणांच्या ग्रुपसोबत तेथील स्थानिक वनस्पतींच्या जातींवर संशोधनात्मक काम करत होती. पुण्यात जाईपर्यंत आपल्याला काय करायचं आहे, याबाबत स्वप्न साशंक होती. त्या वेळी पुढचं ध्येय असं काही तिने ठरवलेलं नव्हतं. स्वप्न सांगते, ‘एमएससीनंतर प्राध्यापकी वगैरे असंच काहीसं करावं लागणार होतं, पण त्यात मजा नव्हती. ‘एन्व्हार्यमेंटल रिसर्च फाऊंडेशन’च्या निमित्ताने पर्यावरणविषयक काही तरी भरीव कामगिरी करण्यास इच्छुक असलेल्या ध्येयवेडय़ांच्या संपर्कात मी आले. त्यांचा तो वेडेपणा माझ्यात न येता, तरच नवल. तेथे मला माझीच नव्याने ओळख झाली. वनस्पती अभ्यासातील नवनवीन गोष्टी समजत गेल्या. त्यांचं डॉक्युमेंटेशन आणि संरक्षण-संवर्धनात्मक काम करण्याकडे कल वाढत गेला.’

त्यानंतर स्वप्नने थेट सह्याद्री गाठलं. साद्रीतली जैवविविधता आणि तेथील देवराया पाहण्याची, तसंच या देवरायांचं समाजातील स्थान, त्यांचं संवर्धन करण्याची पद्धती याविषयी स्वप्नला खूप उत्सुकता होती. तिने स्वतंत्ररीत्या हाती घेतलेलं तिचं हे पहिलंवहिलं काम होतं. जवळपास दोनेक र्वष ती सह्याद्रीच्या दऱ्याखोऱ्यांत फिरत होती. त्यादरम्यान स्थानिकांच्या साहाय्याने तेथील सर्व देवरायांमध्ये जाऊन तिने संशोधन केलं. ‘देवराया म्हणजे गर्द झाडी असलेलं देवांचं वस्तिस्थान. कोकणात या देवरायांमध्ये सहज कोणालाही प्रवेश मिळत नाही. रस्त्याच्या कडेला वा मंदिरांच्या शेजारी काही अंतरावर या देवराया आढळतात. देवरायांच्या बाजूने जाताना लोकांनी तेथे नतमस्तक होणं अपेक्षित असतं. देवरायांत असलेले देव हे गावाचे राखणदार वा प्रमुख असतात, असा तेथील समज. देवांच्या या राज्यात जाऊन कोणीही त्यांना त्रास देऊ नये, यासाठी सहसा कोणालाही या देवरायांत जाऊ देत नाही..,’ स्वप्न ग्रामस्थांच्या मनात असलेलं देवरायांचं स्थान स्पष्ट करत होती. पण देवरायांना गावकऱ्यांच्या मनात आदराचं-भक्तीचं स्थान असल्यामुळेच स्वप्नचा तिथला प्रवासही अगदी सहज झालेला नाही. त्याविषयी ती सांगते, ‘ग्रामस्थांना समजावून तिथल्या स्थानिक देवरायांत प्रवेश मिळवणं सुरुवातीला कठीण गेलं. पण त्यामागचा उद्देश काय आहे, हे कळल्यावर काही स्थानिक माझ्याबरोबरीने देवरायांत येऊ लागले. हा भाग स्थानिकांनी स्वत:हून संरक्षित ठेवल्याने तो घनदाट वनराईने समृद्ध आहे. विविध जातींच्या वृक्षवेली आणि पक्ष्यांचेही येथे सर्रास दर्शन घडते. देवरायांमधून जाताना स्थानिकांचे काही दंडक असायचे. उदाहरणार्थ, देवराईत चालताना पायरव होऊ द्यायचा नाही. हातात एखादी काठी घेऊन ती झाडांवर मारत वा तिच्याने जमिनीवर रेघोटय़ा ओढत चालायचं नाही वगैरे..’

आपल्या कोणत्याही कृतीमुळे देवरायांतील देवांना त्रास होऊ नये, यासाठी स्थानिकांचे हे दंडक. देवांना त्रास होऊ नये, यासाठी केलेल्या या दंडकांच्या माध्यमातून आपसूकच या देवराईंचं किंबहुना वनराईंचं संवर्धन आणि संरक्षणही होतं. सह्याद्रीनंतर स्वप्नने नॉर्थ इस्टमधील नागालँडला काम करायचं ठरवलं. तेथील आदिवासी नरभक्षक, रक्तपिपासू असतात, असा समज लोकांमध्ये असल्याने नागालँडमध्ये जायला सहसा कोणी धजावत नाही. या आदिवासींबाबत असलेल्या कथा ऐकून स्वप्नही थोडी धास्तावलेलीच होती. पण हा भाग जैवविविधतेने खूपच समृद्ध आणि संपन्न असल्याने तिथे काम करण्याचा मोहही तिला आवरता येत नव्हता. या मोहातूनच ती शेवटी नागालँडला गेलीच. तिथल्या अनुभवांबाबत सांगताना स्वप्न फारच उत्साहाने बोलते, ‘नागालँड हे ईशान्येकडचं एक मागासलेलं राज्य. सोयीसुविधांपासून वंचित. पण तिथल्या आदिवासींचं जंगल संवर्धन आणि संरक्षणाबाबतचं ज्ञान अफाट आहे. एकटय़ा नागालँडमध्ये पाच-सहा हजारांपेक्षा जास्त भाताच्या जाती आहेत. डोंगरउतारावर शेती करण्याची त्यांची पद्धतही वेगळीच आहे. त्यांच्याबरोबर राहणं आणि वनस्पतींची माहिती करून घेणं, हा अविस्मरणीय अनुभव होता.’

नागालँडमध्ये काम करताना स्वप्न त्यांच्यातलीच एक होऊन गेली होती. त्यांचे रितीरिवाज न पटण्यासारखे असले, तरी स्वप्नला त्या रितीरिवाजांचा अवलंब करावा लागत होताच. तसं न केल्यास त्यांचा राग ओढवण्याची भीती. मध्येच एकदम हसत स्वप्न सांगते, ‘नाचता येत नव्हतं तरी त्यांच्याबरोबर त्यांच्या उत्सवात मला नाचावं लागत होतं.’

तेथील तीन वर्षाच्या वास्तव्यात स्वप्नने आदिवासींच्या मुलाखती, कार्यशाळांच्या माध्यमातून तेथील जैवविविधता टिकवण्याच्या पद्धतींबाबत संशोधनात्मक कार्य केलं. संशोधनाच्या बरोबरीनेच त्यांचं डॉक्युमेंटेशन करून याच पद्धती इतर भागात अवलंबता येऊ शकतात का, याचाही तिचा अभ्यास सुरू होताच. त्यानंतर तिने मेघालयात संशोधन करायला सुरुवात केली. मेघालय आणि नागालँडमधील अनुभवांत मात्र फार तफावत होती. नागालँडमध्ये आदरातिथ्य करायला उत्सुक असलेले आदिवासी तिला भेटले होते, तर मेघालयमध्ये अगदी उलट स्थिती. मेघालयातील आदिवासींशी संवाद साधणं, खूप कठीण गोष्ट असल्याचे स्वप्न सांगते. पाच वर्षाच्या वास्तव्यानंतरही तिला मेघालयातील आदिवासींना समजून घेणं, त्यांच्याशी जवळीक साधणं शक्य झालं नाही. माणूस या नात्याने हा ती स्वत:चा पराभव मानते. मात्र यादरम्यान ‘नॉर्थइस्ट हिल युनिव्‍‌र्हसिटी इन शिलाँग’ या संस्थेतून तिने ‘प्लांट डायव्‍‌र्हसिटी’ या विषयावर पीएच.डी. मिळवली. खरं तर नागालँडमधील वनस्पतींच्या अभ्यासाद्वारे तिला ही पीएच.डी. मिळवायची होती, परंतु तशी संधी नागालँडमधील वास्तव्यात तिला मिळाली नाही, याची तिला खंत वाटते.

या प्रवासातली एक गोष्ट तिला आवर्जून नमूद करावीशी वाटते, ती म्हणजे तिथल्या आदिवासींना औषधी वनस्पतींबाबत असलेलं ज्ञान. ती सांगते, ‘आजवर आपण गोष्टींच्या पुस्तकात वा टीव्हीवरच रंजनात्मक मालिकांमध्ये एखादी जडीबुटी घेऊन मृत झालेला माणूस जिवंत झालेला वा त्याच्या जखमा लवकर ब-या झालेल्या पाहिल्या वा वाचल्या होत्या. पण त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव मात्र गारोहिल्समध्ये अनुभवता आला. तिथे मोठमोठय़ा डोंगरदऱ्या असल्याने वाहतूक सुविधा नाही. एखादा लांबचा प्रवास करायचा झाला म्हणजे लोकांना आर्मीच्या गाडय़ांमधून जावं लागतं. एकदा अशाच गाडीला अपघात झाला. लोकांना घेऊन जाणारी ही गाडी दरीत कोसळली. काहींना प्राण गमवावे लागले, तर काहींचं छोटय़ा-मोठय़ा जखमांवर निभावलं. एका जवानाला मात्र इतका जबरदस्त मार लागला होता की, त्याच्या शरीरातली सगळी हाडं निखळली होती. तेथील एका वैद्याने महिनाभरात तेथे उपलब्ध असलेल्या वनौषधींच्या साहाय्याने त्या जवानाला चालतं-फिरतं केलं. एका महिन्यानंतर कुबडय़ांच्या साहाय्याने चालत येणाऱ्या त्या जवानाला पाहून आम्हाला आश्चर्याचा धक्काच बसला. वयाची 105 वर्षे पूर्ण केलेल्या त्या वैद्याने कमाल करून दाखवली होती. माझा वनौषधींचा पुढचा अभ्यास त्यांच्याच मार्गदर्शनाखाली झाला.’

स्वप्नला तिने केलेल्या या संशोधनाचा उपयोग आता सह्याद्री आणि इतर प्रदेशांतील जैवविविधतेच्या संवर्धनासाठी करायचा आहे. सध्या ती ‘बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी’मध्ये सिस्टमॅटिक बॉटनिस्ट म्हणून कार्यरत आहे. पण तिनं केलेलं संशोधनात्मक कार्य इथेचं संपलेलं नाही. ती म्हणते, ‘भारतात विपुल प्रमाणात जैवविविधता आढळते. पण त्याची पुरेपूर माहिती आपल्याला नाही. माझ्या संशोधनातून मिळालेली माहिती मला सर्वापर्यंत पोहोचवायची आहे. अगदी शाळेतल्या विद्यार्थ्यांपासून कोर्पोरेट सेक्टपर्यंत. सर्वानाच या जैवविविधतेबाबत जाणते करायची माझी इच्छा आहे.’

सध्या स्वप्न सह्याद्री, नागालँड, मेघालय येथे केलेल्या संशोधनाचं डॉक्युमेंटेशन आणि माहितीचं एकत्रिकरण करण्यात व्यस्त आहे. हे काम पूर्ण झाल्यानंतर मात्र तिला पुन्हा एकदा आपल्या कर्मभूमीत म्हणजेच नागालँडला जायचं आहे. तिथे तिला आपलं संशोधनात्मक काम सुरू ठेवायचंय. जंगल-पर्यावरण हेच तिचं आता विश्व आहे आणि त्या विश्वाबाहेर डोकावण्याची तिची बिल्कुल इच्छा नाही. ती आता पूर्णपणे निसर्गमयी बनलीय.

अर्चना राणे

साभार – प्रहार

सरकार की विफलता वरदान है नक्सलियों के लिए !

Grieving relatives of a PAC jawan killed by Naxalites at Chandauli in UP. — PTI photo

लो, अब केंद्रीय गृहमंत्री पी चिदंबरम ने भी कह दिया है कि नक्सल प्रभावित क्षेत्र के लोगों का सरकार में भरोसा कम हुआ है। वहां के कुछ लोगों को सरकार का विरोध करने वाली ताकतों पर ज्यादा यकीन है। विकास के लिए उद्योग क्षेत्र को लाभ-हानि का गणित छोड़कर आगे आना चाहिए। आँकड़ों के हिसाब से हमारे देश कितना भी विकास कर ले, पर मूल विकास तो उन क्षेत्रों का होना चाहिए, जो वास्तव में पिछड़े हैं। दुर्भाग्य यही है कि देश में आज उन्हीं क्षेत्रों में माओवादी सक्रिय हैं, जहाँ विकास के कोई चिह्न दिखाई नहीं देते। देर से ही सही, पर गृहमंत्री ने स्वीकारा तो सही। अक्सर हमारे मंत्री वास्तविकता को नकारते रहते हैं। वे जमीनी रिपोर्ट पर भरोसा नहीं करते, उन्हें अपनों उन कथित लोगों पर अधिक विश्वास होता है, जो मूल स्थिति को गलत तरीके से पेश करते हैं। यही नजरिया सरकार को मुश्किल में डालता है। नक्सली आखिर क्यों सक्रिय हुए, क्यों उनकी ताकत बढ़ी, कैसे उन्होंने आदिवासियों का विश्वास प्राप्त किया, कैसे उन्होंने अपना नेटवर्क बनाया, किस तरह से उन्होंने आदिवासियों को पुलिस के चंगुल से बचाया। इन सब बातों पर गौर किया जाए, तो इस नक्सली समस्या से निपटने में आसानी हो जाएगी। अभी तो यही कहा जा रहा है कि नक्सलियों के खिलाफ अत्याधुनिक शस्त्रों से लैस होकर हमारे जवान उनका मुकाबला करेंगे। ऐसा काफी समय से कहा जा रहा है, पर हो कुछ नहीं पाता। सरकार को यह पता चल जाता है कि नक्सली बड़ा हमला करने वाले हैं, पर वह सचेत नहीं हो पाती और नक्सली हमला कर देते हैं। हमले के बाद जो स्थिति आती है, वह बड़ी शर्मनाक होती है।
कितने शर्म की बात है कि छत्तीसगढ़ सरकार के पास नक्सलियों की गोली के शिकार जवानों के मृत शरीर को सही स्थान पर ले जाने के लिए वाहन नहीं मिले। यही राज्य है, जहाँ ढेर सारी कारों के साथ मुख्यमंत्री का काफिला चलता है। दो-तीन एकड़ की जमीन पर मुख्यमंत्री निवास होता है। 5 एकड़ की जमीन पर राजभवन होता है। दूसरी ओर टेंट में रहकर नक्सलियों का मुकाबला करने वाले जवानों को एक बोतल पानी के लिए 5 किलोमीटर दूर जाना पड़ता है। मध्यप्रदेश के मुख्यमंत्री का कुत्ता बीमार पड़ जाता है, तो उसे इलाज के लिए विशेष विमान से जबलपुर ले जाया जा सकता है। एक मंत्री बीमार पड़ जाए, तो तुरंत ही उसके लिए विशेष विमान की व्यवस्था हो जाती है। डॉक्टरों की फौज तैयार हो जाती है। पर नक्सलियों से जूझने के लिए हमारे जवानों को बिना किसी तैयारी के भेज दिया जाता है। जवान नाहक ही मारे जाते हैं। उसके बाद भी उनका सम्मान नहीं हो पाता। परिजन उनके मृत शरीर के अंतिम दर्शन के लिए तरसते रहते हैं और सरकारी लापरवाहियों के चलते मृत शरीर भी समय पर नहीं पहुँच पाते। किस बात पर आखिर हम गर्व करें कि हमारी सरकार संवेदनशील है। विमान से बाढ़ का दृश्य देखने वाले और कारों के काफिले के साथ चलने वाले देश के कथित वीआईपी आज हमारे लिए सबसे बड़े सरदर्द बन गए हैं।
इस देश को जितना अधिक वीआईपी ने नुकसान पहुँचाया है, उतना तो किसी ने नहीं। कितने वीआईपी ऐसे हैं, जिन्होंने बस्तर के जंगलों में जवानों के साथ रात बिताई है? उनकी जीवनचर्या को दिल से महसूस किया है? उनकी पीड़ाओं को समझने की छोटी-सी भी कोशिश की है? उनके साथ भोजन कर उनके सुख-दु:ख में शामिल होने का एक छोटा-सा प्रयास किया है। सरकारी अफसर जाते तो हैं, पर रेस्ट हाउस तक ही सीमित रहते हैं। थोड़ी-सी भी असुविधा उनके लिए बहुत बड़ी पीड़ा बन जाती है। कितने अफसर हैं, जो जमीन से जुड़े हैं, जिन्हें आदिवासियों की तमाम समस्याओं की जानकारी है। उनका निराकरण कैसे किया जाए, इसके लिए उनके पास क्या उत्तम विचार हैं? जवानों को नक्सलियों के सामने भेज देना ठीक वैसा ही है, जैसे शेर के सामने बकरी को भेजना। अत्याधुनिक हथियारों से लैस नक्सलियों के सामने जंग खाई हुई आदिकाल की बंदूकें भला कहाँ तक टिक पाएँगी?
कितना आपत्तिजनक होता है वीआईपी का सफर? जब इनका काफिला चलता है, तो सारे कानून कायदों से ऊपर होकर चलता है। पुलिस के कई जवान इनकी सुरक्षा में होते हैं। इन्हें किसी तरह की तकलीफ न हो, इसलिए पूरे साजो-सामान के साथ इनका काफिला आगे सरकता है। इस दौरान किसी को न तो सुरक्षा जवानों की हालत पर किसी को तरस आता है और न ही उनकी पीड़ाओं पर कोई मरहम लगाता है। अपनी प्रतिष्ठा को बनाए रखने के लिए उनका एक दौरा कितने के लिए त्रासदायी होता है, यह अभी तक किसी वीआईपी ने जानने की कोशिश नहीं की। ये वीआईपी शायद नहीं जानते कि समस्याओं को जानने के लिए आम आदमी बनना पड़ता है। आम आदमी बनकर ही अपनों की समस्याओं से वाकिफ हुआ जा सकता है। अपराधी को पकड़ने के लिए चुपचाप जाना पड़ता है, न कि चीखती हुई लालबत्ती गाड़ी में। ऐसे में अपराधी तो क्या उसका सुराग तक नहीं मिलेगा।
हाल ही में खरियार रोड में जिस वनकर्मी की लाश मिली, उसके पास नक्सलियों द्वारा लिखा गया पत्र भी बरामद किया गया। पत्र में स्पष्ट लिखा था कि यह वनकर्मी लोगों को नाके पर लूटता था, उनके सामान अपने पास रख लेता था। लोगों के घर तुड़वा देता था, हमने इसे कई बार समझाने की कोशिश की, पर यह नहीं माना। आखिरकार हमने इसे मार डाला। सोचो, आखिर कुछ तो दोष होगा उस वनकर्मी में। उसके खिलाफ रिपोर्ट तक का न होना, इस बात का गवाह है कि उसका आतंक पूरे क्षेत्र में था। उसकी संगत बुरे लोगों से थी। लोग उसके खिलाफ शिकायत नहीं कर पाते थे। जो करता भी था, तो उसका हश्र बहुत ही बुरा होता था। कहाँ गलत हैं नक्सली? जब प्रशासन कुछ नहीं कर पाता, तब ही नक्सली सक्रिय होते हैं। जहाँ प्रशासन अक्षम साबित होता है, नक्सलियों का काम वहीं से शुरू होता है।
छत्तीसगढ़ में नक्सली तंत्र कितना मजबूत है, यह तो वहाँ के गृहमंत्री ननकी राम कँवर के उस बयान से ही स्पष्ट हो जाता है, जिसमें उन्होंने कहा था कि नक्सलियों का खुफिया तंत्र हमारे पुलिस विभाग के खुफिया तंत्र से अधिक मजबूत है। इस तरह से देखा जाए, तो राज्य के गृह मंत्री राज्य की सुरक्षा पर सवाल खड़े कर रहे हैं। उन्हंे हमारे खुफिया तंत्र से अधिक नक्सलियों के खुफिया तंत्र पर भरोसा है। ऐसे बयानों से हमारे जवानों का आत्मबल कम होता है। वे किस बल से जूझ पाएँगे, उन बीहड़ में जहाँ उनका अपना ऐसा कोई नहीं है, जिसे अपनी पीड़ा कह सकें।
देश में जब सुरक्षा बलों की भर्ती होती है, तब उनसे तमाम प्रमाणपत्र माँगे जाते हैं, उनके शरीर का नाप लिया जाता है। उनके परिवार के लोगों की जानकारी ली जाती है। प्रशिक्षण के पहले कई परीक्षाएँ देनी होती हैं। इसके बाद गहन प्रशिक्षण का सिलसिला शुरू होता है। तब कहीं जाकर एक जवान तैयार होता है। लेकिन नक्सली बनने के लिए केवल एक ही योग्यता चाहिए, आपके भीतर पुलिस के खिलाफ कितनी ज्वाला है? इसी ज्वाला को वे लावा बनाते हैं? ताकि वह पुलिस वालों पर जब भी टूटे, लावा बनकर ही टूटे। यदि हमें नक्सलियों के खिलाफ जवान तैयार करने हैं, तो नक्सलियों द्वारा पीड़ित परिवार के सदस्यों को तैयार करना होगा। इनके भीतर की आग को बराबर जलाए रखना होगा, इनकी पूरी देखभाल करनी होगी। इस देखभाल करने में जरा भी चूक हुई कि वह नक्सलियों की शरण में चला जाएगा, फिर वहाँ उसका ऐसा ब्रेनवॉश होगा, जिससे उसे लगेगा कि उनके परिजनों को मारकर नक्सलियों ने ठीक ही किया।
कुल मिलाकर यही कहा जा सकता है कि नक्सलियों के खिलाफ जिन्हें भी खड़ा करना है, पहले उसका विश्वास जीतें, फिर पूरे विश्वास के साथ उसे नक्सलियों के सामने भेजें, जवान को भी विश्वास होगा कि इस दौरान यदि मुझे कुछ हो जाता है, तो मेरे परिवार को समुचित सुविधा सरकार देगी। विश्वास की यह नन्हीं सी लौ जलती रहे, तो इसे विश्वास का सूरज बनते देर नहीं लगेगी।

डॉ. महेश परिमल

साभार –   संवेदनाओं के पंख

लखलखती आपत्ती!

राज्यात २००४ ते २००८ या पाच वर्षांमध्ये विजा अंगावर पडल्यामुळे १७०८ जणांचा मृत्यू झाला. ही आकडेवारी या विषयाचे गांभीर्य लक्षात आणून द्यायला पुरेशी आहे. नैसर्गिक आपत्तींचा विचार करता महाराष्ट्रात पुराच्या घटनांपाठोपाठ जास्तीत जास्त मृत्यू होतात ते विजा पडल्यामुळेच..
मान्सूनच्या आगमनाआधी वादळी पाऊस म्हणजे उन्हाच्या तीव्र झळांमध्ये थोडासा दिलासाच. पण एक भयंकर आपत्तीसुद्धा त्याची साथ करते, ती म्हणजे- आसमंत दणाणून सोडणाऱ्या विजा! गेल्या काही वर्षांत तर विजा पडून झालेल्या मृत्यूंमुळे मोठय़ा प्रमाणात अस्वस्थता वाढली आणि हा विषय ऐरणीवर आला आहे. राज्यात २००४ ते २००८ या पाच वर्षांमध्ये विजा अंगावर पडल्यामुळे १७०८ जणांचा मृत्यू झाला. ही आकडेवारी या विषयाचे गांभीर्य लक्षात आणून द्यायला पुरेशी आहे. नैसर्गिक आपत्तींचा विचार करता महाराष्ट्रात पुराच्या घटनांपाठोपाठ जास्तीत जास्त मृत्यू होतात ते विजा पडल्यामुळेच. त्यामुळेच हे मृत्यू कसे रोखता येतील हा विषय नेहमी उपस्थित केला जातो. ‘लायटनिंग अ‍ॅरेस्टर’ (विजा विशिष्ट ठिकाणीच पडण्यासाठीची यंत्रणा) उभारण्यासारखे काही उपाय करून हे मृत्यू रोखणे शक्य आहे का, याबाबतही चर्चा होते. पण या विषयाला असलेले अनेक कंगोरे समजून घेतले तरच ही समस्या आणि त्यावरील नेमक्या उपायांचा वेध घेणे शक्य होईल.
विजा – कडाडणाऱ्या आणि पडणाऱ्या
‘रोमॅन्टिक’ आणि छान-छान वाटणाऱ्या ढगात अशा भयंकर विजा का निर्माण व्हाव्यात? निसर्ग म्हणजे आपल्यासाठी सर्व काही चांगले घडवणारा असे मानणे अर्धसत्य आहे. कारण निसर्ग हे माणसासाठीच्या अनुकूल घटना आणि आपत्ती यांचे एकत्रित पॅकेजच असते. कडाकडणाऱ्या विजा म्हणजे अशा निसर्गाचे एक रौद्र रूपच! ढगांमध्ये विजा निर्माण होतात त्या विशिष्ट परिस्थितीत- ढग विशिष्ट उंचीच्या वर जाऊन त्यांच्यातील पाण्याचे थेंब गोठल्यावर आणि त्यांचे एकमेकांवर घर्षण झाल्यावर! ही परिस्थिती मुख्यत: उन्हाळ्यातच निर्माण होते. कारण या दिवसांत उन्हामुळे हवा तापल्यावर तिचे वरच्या दिशेने वाहणारे प्रवाह तयार होतात. त्यामुळे या वाऱ्यासोबत बाष्पसुद्धा उंचीवर जाऊन ढगांची निर्मिती होते. हे ढग कित्येक किलोमीटर उंचीचे असतात. ते वर जातील तसे थंड होत जातात. ढगांनी शून्य अंश तापमान असण्याची उंची गाठली, की त्यांच्यातील पाण्याचे थेंब गोठून त्यांचे बर्फात रूपांतर होते. अशा ढगांमध्ये लहान-मोठे आकाराचे बर्फाचे कण एकत्र असतात. वाऱ्यामुळे ते एकमेकांवर आदळतात, तेव्हा त्यांच्यात विद्युतभार निर्माण होतात. या कणांची विभागणी होताना साहजिकच मोठय़ा आकाराचे कण ढगाच्या खालच्या बाजूला, तर लहान आकाराचे थेंब वरच्या बाजूला अशी विभागणी होते. अशा वेळी ढगांच्या वरच्या बाजूला धन भार (पॉझिटिव्ह चार्ज) आणि खालच्या बाजूला ऋण भार (निगेटिव्ह चार्ज) निर्माण होतो. वाहणाऱ्या वाऱ्यामुळे असे भार असलेले कण एकमेकांच्या सान्निध्यात येतात, तेव्हा ढगांमध्ये विद्युतप्रवाह निर्माण होतो.. म्हणजेच वीज चमकते. या विजांमध्ये तब्बल दोन लाख ते २० लाख अ‍ॅम्पियर इतका प्रचंड विद्युत्प्रवाह वाहतो. माणूस मरण्यासाठी एक अ‍ॅम्पियरपेक्षाही कमी प्रवाह पुरेसा ठरतो. यावरून विजांच्या रौद्र रूप लक्षात येईल. पण अशाप्रकारे ढगांमध्येच निर्माण होणाऱ्या विजा कडाडल्या, तरी त्या वरच्या वरच चमकून जातात. त्या आवाजाने आसमंत थरारून सोडतात, पण खाली पडत नाहीत. म्हणूनच त्या आपल्या दृष्टीने हानीकारक नसतात. विशेष म्हणजे उन्हाळ्यात वादळी परिस्थितीत निर्माण होणाऱ्या एकूण विजांपैकी ८० टक्के विजा याच प्रकारच्या असतात.
दुसऱ्या प्रकारच्या विजा मात्र जमिनीवर पडतात आणि मृत्यूला कारणीभूत ठरतात. विद्युतभार निर्माण झालेल्या ढगांच्या तळाशी असलेला ऋण भार आणि जमिनीवर असलेला धन भार यांच्यातील आकर्षणामुळे या विजा निर्माण होतात आणि म्हणूनच त्या जमिनीवर पडतात. याशिवाय वादळी वातावरण ओसरत असताना या विजा पडतात. त्या वेळी आकाशातील विजांचा कडकडाटही संपलेला असतो. त्यामुळे सर्व काही निवळले असे समजून लोक निर्धास्त होऊन बाहेर पडतात, तेव्हा त्यांना गाफील अवस्थेत या विजा गाठतात. वातावरण निवळले तरी त्यानंतर साधारण पाऊण तासापर्यंत हा धोका कायम असतो. परिणामी, त्यांच्यामुळेच मृत्यू होण्याचे प्रमाणही सर्वाधिक आहे. एकूण निर्माण होणाऱ्या विजांपैकी या विजांची संख्या केवळ वीस टक्के असूनही त्यांच्यामुळेच सर्व मृत्यू होतात, कारण  याच विजा जमिनीवर पडतात.
विजांचा अंदाज कितपत शक्य?
विजांच्या निर्मितीची ही प्रक्रिया समजून घेतल्यावर लक्षात येईल की त्यांचा अंदाज वर्तविणे कसे अशक्य आहे. कारण विजेची निर्मिती व ती जमिनीवर पडण्याची संपूर्ण प्रक्रिया अध्र्या सेकंदात घडत असेल आणि तीसुद्धा पाच-दहा किलोमीटरच्या परिसरात कुठेही पडत असेल, तर त्याचा अंदाज देणे केवळ अशक्य आहे. अंदाज द्यायचाच झाला तर वादळी वातावरण निर्माण होईल का आणि असा ढगांचा पट्टा कोणत्या दिशेने सरकेल, हे काही तास आधी सांगता येऊ शकते. पण वादळी वातावरण निर्माण झाल्याचे सर्वानाच पाहायला मिळते. त्यामुळे त्याचा मुद्दाम वेगळा अंदाज देण्याची गरज नाही. अशा अंदाजामुळे विजा कधी व कुठे पडतील हे निश्चितपणे समजत नाही.
आणखी एक मुद्दा उरतो तो- पडणाऱ्या विजा रोखणे शक्य आहे का? हीसुद्धा जवळपास अशक्य कोटीतील गोष्ट आहे. असे करायचेच झाले तर वरच्या दिशेने वाहणारे वारे आणि ढग उंचावर जाऊन त्यांच्यातील पाण्याचे कण गोठण्याची क्रिया थांबवावी लागेल. विजा रोखण्यासाठी आणखी एक उपाय सांगितला जातो, तो ‘ट्रिगरिंग लायटनिंग’ चा! म्हणजेच वादळी वातावरण असेल तर मुद्दाम लहान रॉकेट सोडून ढगांमधील विद्युतभार काढून घेऊन ढगांना त्या-त्या भागापुरते सुरक्षित बनविणे. पण त्यासाठी मोठा खर्च येतो, शिवाय रॉकेट उडविण्यासाठी सुसज्ज यंत्रणाही असावी लागते. त्यामुळे हा प्रयोग वाट्टेल तिथे वापरण्याजोगा नाही. म्हणूनच तो तोलून-मापून वापरला जातो. उपग्रहांच्या उड्डाणाच्या वेळी वादळी वातावरणाचा अडथळा असेल तरच त्याची मदत घेतली जाते.
विजांची निर्मिती रोखणे शक्य नसेल तर एकच उपाय उरतो, तो म्हणजे त्यांना विशिष्ट मार्ग करून देण्याचा! अनेक जुन्या इमारतींवर तांब्याच्या तारा उंच उभारलेल्या पाहायला मिळतात. या तारा जमिनीपर्यंत नेलेल्या असतात. त्यांचा उद्देश असतो तो हाच. आसपास निर्माण झालेल्या विजा इमारतीवर कुठेही पडण्याऐवजी या तारांवाटे सुरक्षित मार्गाने जमिनीपर्यंत पोहोचतात. त्यामुळे नुकसान टळते. हेच ‘लायटनिंग अ‍ॅरेस्टर’! इमारतींचा आकार लक्षात घेऊन एकच की त्यापेक्षा अधिक अ‍ॅरेस्टर बसवायचे हे ठरवावे लागते. मात्र, ते सर्वत्रच उभारण्याला मर्यादा आहेत.
कोणते प्रदेश जास्त धोकादायक
भारतात आणि महाराष्ट्रातसुद्धा विशिष्ट प्रदेशातच विजा पडण्याचे व त्याच्यामुळे हानी होण्याचे प्रमाण अधिक आहे. देशात  पश्चिम बंगाल, आसाम, बिहार, उत्तर प्रदेश या पट्टय़ात जास्त प्रमाणात विजा कडाडतात.  महाराष्ट्रात मात्र या तुलनेत कमी विजा कडाडतात. तरीसुद्धा आश्चर्याची बाब म्हणजे- आपल्याकडे विजा पडल्यामुळे होणाऱ्या मृत्यूंचे प्रमाण तिथल्यापेक्षा जास्त आहे. याचे कारण , की तिकडे वादळे भयंकर असल्याने लोक बाहेर पडत नाहीत, पण आपल्याकडचे वादळी वातावरण तितके तीव्र नसल्याने लोक गाफील राहून बाहेर पडतात. विजा कडाडत असतानासुद्धा बाहेर पडतात. परिणामी विजा पडून  लोकांचा मृत्यू होतो. त्यामुळे येथे पुरेशी काळजी न घेणे हेच मृत्यूंचे प्रमुख कारण ठरते. महाराष्ट्राचा विचार केला, तर मराठवाडा व विदर्भात विजा पडून होणाऱ्या मृत्यूंचे प्रमाण अधिक आहे. २००४ ते २००८ या काळात महाराष्ट्रातील एकूण १७०८ मृत्यूंपैकी विदर्भात सर्वाधिक ६३९, तर मराठवाडय़ात ५१० मृत्यूंची नोंद झाली आहे. मराठवाडय़ाबाबत एक प्रमुख कारण दिले जाते- हा प्रदेश मुख्यत: सपाट असण्याचे आणि तिथे झाडांचे प्रमाण कमी असण्याचे. अशा सपाट प्रदेशात शेतात काम करणाऱ्यांच्या अंगावर वीज पडण्याची शक्यता अधिक असते. कारण विजेला आकर्षित करून घेतील, असे उंच प्रदेश, उंच झाडे किंवा उंच वास्तू नसतील, तर जमिनीकडे झेपावण्याचा जवळचा मार्ग म्हणून वीज माणसांचाच वेध घेते. त्यामुळेच मराठवाडय़ातून अशा जास्त बातम्या ऐकून येतात आणि तिथे हा प्रमुख मुद्दा बनतो.
मृत्यूची मुख्य कारणे
विजांशी संबंधित मृत्यूंबाबत राज्य सरकारच्या समितीतर्फे झालेल्या अभ्यासात काही महत्त्वाची कारणे आढळली आहेत. विजा कडाडत असताना झाडांचा आसरा घेणारे लोक किंवा जमिनीला व भिंतींना ओल असलेल्या घरातील लोकांचाच प्रामुख्याने या आपत्तीत बळी गेला आहे.  वीज झाडावर किंवा जमिनीवर पडल्यानंतरही ओल असलेल्या भागापर्यंत तिचा प्रवाह वाहतो आणि वाटेत आलेल्या सर्वानाच झटका देतो. म्हणूनच विजा चमकत असताना झाडांचा आसरा घेणे किंवा ओल असलेल्या आडोशाला थांबणे अधिकच धोकादायक ठरते. ओल्या भिंतींना टेकून किंवा झाडाच्या खोडाला हात लावून बसणे हे तर मृत्यूला आमंत्रणच! याचबरोबर वादळी वातावरण असताना छत्री डोक्यावर धरणे हेसुद्धा धोकादायक ठरल्याचे पाहायला मिळाले आहे. कारण वीज जमिनीवर उतरत असताना उंच गोष्टींकडे आकर्षित होते. छत्रीमुळे किंवा डोक्यावर इतर काही वस्तू धरल्यामुळे आपली उंची वाढते आणि विजेला जमिनीवर उतरण्यासाठी जवळचा मार्ग मिळतो. त्यामुळेच छत्र्या, विशेषत: लोखंडी टोक असलेल्या छत्र्या अधिक घातक ठरतात.
सर्वत्र अ‍ॅरेस्टर बसवणे किती व्यवहार्य?
हे मृत्यू टाळण्यासाठी एकच उपाय उरतो- ठिकठिकाणी लायटनिंग अ‍ॅरेस्टर बसविण्याचा. तोच पुन: पुन्हा चर्चिला जातो. पण त्याची व्यवहार्यता आणि मर्यादा लक्षात घेणे हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. अ‍ॅरेस्टर उभा केला असेल, तर तो त्याच्या विशिष्ट अंतरावरीलच विजा आकर्षित करून घेतो. त्याचे एक सूत्र आहे. त्याची जितकी उंची असेल, तितक्या अंतरापर्यंतच्या विजा तो आकर्षित करतो; त्या इतरत्र पडू देत नाही. म्हणजे एखादा अ‍ॅरेस्टर २० मीटर उंचीचा असेल, तर तो जिथे उभा केला आहे तेथून सर्व बाजूंनी २० मीटर अंतरावरील विजा तो खेचून घेतो. त्यामुळे त्याच्या चहूबाजूंचा वीस मीटरचा भाग सुरक्षित बनतो. त्यामुळे सर्व प्रदेश सुरक्षित बनवायचा असेल, तर जिथे-जिथे माणूस जातो, त्या सर्व जागांवर (शेतात, रस्त्यांवर, बागांमध्ये, बाजारांमध्ये) जागोजागी असे अ‍ॅरेस्टर उभे करावे लागतील. असे जाळे उभे करणे आणि त्याची देखभाल-दुरुस्ती करणे खर्चिक तर आहेच, शिवाय त्यात अनेक अडथळे आहेत. त्यामुळे विजा पडण्याचा इतिहास पाहून शाळा, इमारती, वर्दळीचे रस्ते अशा विशिष्ट ठिकाणी लायटनिंग अ‍ॅरेस्टर उभारणे रास्त आहे, पण त्याचे सर्वत्र जाळे उभारणे अव्यवहार्य आहे.
हे सर्व मुद्दे असेच सांगतात, की विजा कुठे पडतील याचा अंदाज देता येत नाही, त्या पडण्यापासून रोखता येत नाहीत, त्या विशिष्ट भागातच पडाव्यात म्हणून सर्वत्र तसे उपायसुद्धा करता येत नाही.. अशा परिस्थितीत शेवटी एकच उपाय उरतो- लोकांनी स्वत: काळजी घेण्याचा! विजा पडण्याची अशी ठिकाणे (झाडे, ओल असलेली घरे, मोकळी मैदाने), त्याची साधारण वेळ (वादळी वातावरण निवळल्यानंतर) आणि त्यामागची कारणे समजून घेतल्यावर तरी योग्य ती काळजी घेणे आवश्यक आहे, कारण लोकांना स्वत:चा बचाव स्वत:च करावा लागणार आहे.
शासनाकडून समित्या स्थापल्या जातील, अव्यवहार्यता लक्षात न घेता लोकप्रतिनिधींकडून अवास्तव मागण्या केल्या जातील, यंत्रणेकडून अवास्तव अपेक्षासुद्धा केल्या जातील. पण हे उपाय करण्यामागील मूलभूत मर्यादा लक्षात घेऊन आपली काळजी आपणच घेणे हाच खरा उपाय आहे. कोणीतरी काहीतरी करेल अशी अपेक्षा करणे म्हणजे नुकसानाला आमंत्रण देण्यासारखेच आहे.. प्रशासनाकडूनसुद्धा लोकजागृती करण्याची आणि विज्ञान लक्षात घेऊन नेमके उपाय लोकांपर्यंत पोहोचविण्याची मोहीम अपेक्षित आहे. कारण ही लखलखती आपत्ती अजून तरी आपल्या आवाक्यात आलेली नाही.

अभिजित घोरपडे

साभार लोकसत्ता

बदलते विश्व , बदलता भारत

कोपनहागेनमध्ये डिसेंबरात उडालेली पर्यावरणाच्या बदलाची धूळ आता पुन्हा शांत झालेली आहे. ती धूळ जशी अभूतपूर्व होती तशीच त्यानंतरची ही शांतता अभूतपूर्व आहे. पर्यावरणाचं काहीही ज्ञान नसलेल्या पण तरीही प्रिय पृथ्वीच्या भविष्याची धास्ती घेतलेल्या माझ्यासारख्या माणसाला या विषयावर चिंतन करण्यासाठीची ही सुवर्णसंधी आहे. पर्यावरण बदलामुळे असे झाले तसे झाले असे आपण म्हणतो, ते मात्र साफ चुकीचे आहे. ‘मानव बदल’ हे या सगळ्या समस्येचे मूळ आहे. पर्यावरणाच्या जाणिवेचा शंख फुंकत असताना मानवी जाणिवेपासून आपण किती दूर गेलो आहोत याचा मात्र आपणाला विसर पडला आहे. आपला दृष्टिकोन आणि जीवनशैली दोन्हींमधल्या प्रदूषणात स्वच्छ भविष्याचा विचार करण्याची शक्तीही काही अंशी बधीर झाल्यासारखे वाटते.
मी जिथे राहतो त्या मालदीवचं उदाहरण घेऊ. निसर्गाचा असा वरदहस्त क्वचितच एखाद्या देशावर असतो. अकराशे ब्याण्णव छोटी छोटी बेटं असणारा हा देश, जगाचं वाढतं तापमान व वितळणारे हिमखंड यांच्यामुळं समुद्राची उंची दीड मीटर वाढली तर अख्खा देशच पाण्याखाली जाईल. परवाच्या कोपनहागेन परिषदेच्या वेळी मालदीवच्या राष्ट्राध्यक्षांनी दिलेला संदेश सोपा व सरळ होता. ‘आज संकटाच्या दारात मालदीवियन उभे आहेत, पण खरं तर जगातला प्रत्येक माणूस मालदीवियन आहे, आपण सगळे मालदीवियन आहोत’ मी जेव्हा जेव्हा समुद्राकडं पाहतो, बेटांची मखमली वाळू मुठीत घेतो, मावळत्या सूर्याच्या पाश्र्वभूमीवर उभी असणारी जहाजं बघतो तेव्हा माझ्या कानात शब्द गुंजतात, ‘आपण सगळे मालदीवियन आहोत’.
प्रथमदर्शी मालदीवची ही बेटं हिंद महासागरात कुणी रत्नंमाणकं विखरलेली नाहीत ना असे वाटत राहते. पण मानवी संस्कृतीच्या प्रगतीनं या देशाच्या पावित्र्याचा भंग केव्हाच केला आहे. मालदीव देशात तीन स्वतंत्र जीवनशैली आढळतात. राजधानी मालेची जीवनशैली, आरामदायी रिसॉर्ट बेटांची जीवनशैली आणि पारंपरिक मालदिवी बेटांची जीवनशैली. पारंपरिक बेटांपैकी जवळजवळ पंधरावीस बेटांना मी भेटी दिल्या आहेत. त्यात राजधानीजवळची बेटं तशी राजधानीपासून शेकडो कि.मी. उत्तर तशीच दक्षिणेला असणारी बेटं मी पाहिलीत. अशी बेटं जवळजवळ दोनशे असून त्यावर फक्त मालदिवी लोकच राहतात. साधे लोक, साधे रस्ते, नारळांची झाडं, चोहोबाजूला सागर, शिक्षण व आरोग्याच्या मुलभूत सुविधा, घरं साधी पण ऐसपैस, प्रार्थनेला एक मशिद, लोकसंख्या फारतर सातआठशे आणि दीड दोन चौ. कि.मी. असं या बहुसंख्य बेटांचं स्वरूप आहे. जगापासून तुटलेलं असलं तरी जीवन शांत व सुंदर आहे. शिवाय प्रत्येकाच्या घरी टी.व्ही., सफाई मशिन, धुलाई यंत्र वगैरे आधुनिक उपकरणं आहेत. नावापुरती शेती आहे. जीवनावश्यक वस्तू राजधानी मालेतून बोटीने आठवडय़ातून एकदा येतात. संध्याकाळच्या वेळी सगळं बेट फुटबॉलच्या मैदानावर किंवा बोटी ये-जा करतात त्या धक्क्यावर जमतं. लोक बाष्फळ गप्पा मारतात किंवा फक्त बसून राहतात. गेली अडीच हजार र्वष ही गावं स्वयंपूर्ण जीवन जगताहेत. त्यांच्या आजुबाजूच्या बेटांशी संपर्क होता, पण जगाशी संबंध सुरू झाला तो केवळ गेल्या तीस-चाळीस वर्षांत. कुणालाही हवंहवंसं वाटावं असं हे जीवन; पण बाह्य जगाचा स्पर्श झाला आणि विकास आणि प्रगतीच्या जखमांनी हळूहळू ही बेटं वेदनाग्रस्त होऊ लागली आहेत.
या बेटांची अवस्था कोकणातल्या गावांसारखी झाली आहे. सगळी कर्ती पिढी राजधानी मालेला जायला निघाली आहे. गावात फक्त स्त्रीया-माणसं आणि प्राथमिक फार तर माध्यमिक शाळेत जाणारी मुलं-मुली. संपूर्ण प्रदूषणमुक्त, स्वर्गीय सौंदर्यानं नटलेली, माणसामाणसातल्या नात्यानं संपन्न व परिपूर्ण अशी ही बेटं आता मालेकडं डोळे लावून बसतात. इथल्या जनतेला मालेचीच स्वप्नं पडतात. आपल्या गावातील पवित्र आणि शून्य कार्बन उत्सर्जनाच्या पर्यावरणाऐवजी त्यांना प्रति चौ. कि.मध्ये जगातील सर्वोच्च जन-घनता असलेल्या माले शहरात जाण्याची घाई झाली आहे. प्रगती आणि विकासाच्या आकांक्षांनी त्यांच्या मनाचे पर्यावरण कोसळले आहे.
आता माले या राजधानीच्या शहरातील जीवनशैली बघूया. फक्त तीन चौ. कि. मी.च्या क्षेत्रात जवळजवळ सव्वा ते दीड लाख लोक उभे राहतात. इथे सरकारी इमारती व कार्यालये, शाळा, दवाखाने, खासगी कंपन्यांची कार्यालये, दुकाने, बहुमजली इमारती या व इतर आधुनिक शहरात असणाऱ्या सगळ्या सोयी (व गैरसोयी) आहेत. उंदराच्या बिळांसारखी, माणसांची घरं आहेत, प्रत्येकजण सकाळी उठून कुठंतरी जाण्याच्या घाईत असतो, आपण काहीतरी फार महत्त्वाचे काम करत आहोत अशी त्याची धारणा असते, दुकानांचे दरवाजे उघडतात, बंद होतात, एकाऐवजी पंचवीस-तीस मशिदींमधून बांग ऐकू येते. गर्दीने, माणसांच्या प्रगतीने एकेकाळचे या छोटय़ा बेटाचे निसर्ग-संगीत हिरावून घेतले आहे. इथल्या लोकांना रुपैयाबरोबर डॉलरही कळतो, त्यांना अधिक उर्जेची भूक लागली आहे, घरात हवेला मज्जाव आहे, त्यामुळे पंखा लागतो. जेवण गरमगरम खायला वेळ नाही. त्यामुळे मायक्रोवेव्ह लागतो. या शहराचे दरडोई कार्बन उत्सर्जन भारतातील दरडोई उत्सर्जनापेक्षा कितीतरी अधिक आहे. या छोटय़ा बेटावर जवळजवळ तीस हजार मोटारसायकली आहेत.
या शहराला बेट म्हणावे असे इथे काहीच नाही. इथला एकमेव समुद्रकिनाराही ‘कृत्रिम’ आहे. आठवडय़ाचे पाच दिवस काम करून इथलाही माणूस कंटाळतो, त्याचा जीव आंबून जातो. तेव्हा तो टाइमपास, शॉपिंग किंवा आराम करण्यासाठी कोलंबो, बेंगलोर किंवा सिंगापूरला जातो किंवा जायची स्वप्नं बघतो. कधी कधी मालदीवमधल्या आरामदायी रिसॉर्ट बेटांवर जायची इच्छा बाळगतो आणि संधी मिळताच तिथं पोहोचतोही.
आहे तरी काय या रिसॉर्ट बेटांवर? हीसुद्धा पारंपरिक मालदिवी बेटांसारखी छोटी छोटी बेटं आहेत. पण तिथं मालदिवी माणसं राहात नाहीत. मालदिवी बेटांमधली जवळजवळ हजारभर बेटं निर्मनुष्य आहेत. त्यातली शंभर बेटं भाडय़ानं दिली आहेत आंतरराष्ट्रीय हॉटेल कंपन्यांना. या कंपन्यांनी या बेटांवरती तुमच्या-आमच्या मनातल्या ऐशोआरामच्या सगळ्या कल्पनांना मूर्त रूप दिलं आहे. आपल्या प्रियकराला किंवा प्रेयसीला माणूस सांगतो, ‘सगळ्या जगापासून दूर, जिथं कुणी म्हणजे कुणी नाही जिथं आकाश आणि सागर भेटतात, जिथं असीम सौंदर्य शोधावं लागत नाही ते आसपास घुटमळत असतं, जिथं आपण आनंदमय होऊन जातो तिथं तुझ्यासोबत असावं असं वाटतं.’ असं अप्रतिम सुंदर विश्व या शंभर बेटांवर निर्माण करण्यात आलं आहे.
पण त्यात एक मेख आहे. तुमचा खिसा ‘खोल’ असावा लागतो. किती खोल? एका दिवसाचे (किंवा रात्रीचे) एका शयनगृहाचे भाडे तीस-चाळीस हजार रुपयांपासून पाच-दहा लाख रुपयांपर्यंत. तिथं सामान्य माणूस जाऊ शकत नाही. गंमत म्हणजे या रिसॉॅर्ट बेटांवर आणि मालदीवच्या पारंपरिक बेटांवर निसर्गाचे सगळे रंग, विभ्रम, आविष्कार सारखेच आहेत. फक्त पारंपारिक बेटांवर साधा सोज्ज्वळ बावनकशी आनंद आहे, त्याला ऐशोआरामाची झालर नाही. रिसॉॅर्टवरती जलक्रीडा, शेकडो प्रकारचे मालिश, स्कूबा डायव्हिंग, पॅरासेलिंग, स्नोर्केलिंग वगैरे आनंदाचे अनेक आधुनिक आविष्कार आहेत. पण कुणी कुणाला ओळखत नाही. याउलट पारंपरिक बेटांवर बोलणारी चालणारी एकमेकांशी नातं असणारी, प्रेम तसंच भांडणं करणारी जनता दोन हजार वर्षांपेक्षा अधिक काळ वस्ती करून आहे. या माणसांचे आणि निसर्गाचे एक गूढ नाते आहे. हे नातेही असेच जन्मोजन्मीचे आहे. ते शिडाच्या बोटी चालवतात, वल्हवतात, पोहतात, मासे पकडतात. निसर्ग त्यांचा अन्नदाता आहे. ते निसर्गावर प्रेम करतात. रिसॉर्ट बेटांवर माणसं पाहुणे बनून येतात, पैशाच्या आकाराप्रमाणे आराम विकत घेतात, व्हिडीओ, फोटो वगैरेंच्या माध्यमातून आठवणी गोळा करतात आणि पुनश्च महानगरातील आपापल्या गुहांमध्ये परततात. पुढच्या वर्षी पुन्हा ‘एन्जॉय’, करायला यायचंच, असा निश्चय करून.
ही माणसं ज्या महानगरांमधून येतात. तिथंही त्यांचं कार्बन योगदान प्रचंड प्रमाणात असतंच. पण या बेटांवर असतांनाही त्यांचा कार्बन ‘उपभोग’ वाढतो. कारण जितका ऐशोराम अधिक, तितका वीज व इंधन यांचा उपयोग आणि कार्बन उत्सर्जन अधिक. बेटसदृश जीवन जगतानाही उपभोग शैली मात्र महानगरीच. ही माणसं वातावरणाचं तापमान वाढायला, जीवाश्म इंधनाचा उपभोग घेण्यात, हिमालयातील हिमखंड प्रचंड वेगाने वितळवण्यात, जगभरच्या हवामानाचा समतोल बिघडवण्यात सिंहाचा वाटा उचलतात आणि त्यानंतर क्योतोपासून कोपनहागेनपर्यंत ‘हिरवे तंत्रज्ञान’, ‘अपारंपारिक उर्जास्रोत’ आदी विषयांवर भाषणे देण्यासाठीलाखो रुपये आकारतात.
आपल्याकडेही वेगळ्या अर्थाने गेल्या साठ वर्षांत विकासाच्या नावाखाली लाखो लोकांनी आपल्या जीवनशैलीत आमूलाग्र बदल केला. गावातील निसर्गासमवेतच्या निम्न कार्बन उत्सर्जन श्रेणीतून ही लाखो कुटुंबं प्रगती करत उच्च कार्बन उत्सर्जन श्रेणीत आली. मी ही त्यातलाच एक प्रतिनिधी आहे. आमचा सर्वाचा तथाकथित विकास आपणा सर्वाना आश्रय देणाऱ्या पृथ्वीच्या अस्तित्वावर घाला घालत आहे. महात्मा गांधींच्या ‘खेडय़ाकडे चला’, ‘साधे राहा’ या संदेशातील तथ्य आता शास्त्रज्ञ समजावून सांगताहेत. वीज असो वा इंधन आता अपारंपारिक आणि अक्षय उर्जेशिवाय आपले काम चालणार नाही. यात पाश्चिमात्य जगताने बरोबर पाचर मारून ठेवली आहे. पृथ्वीच्या आणि माणसाच्या शोषणावर आधारित उच्च कार्बन उत्सर्जन जीवनशैली आणि त्याचे समर्थन करणारी अर्निबध भांडवलशाही यांच्या बळावर दोनशे वर्षे जगाला पिळून काढल्यानंतर आणि जागतिक विचारसरणी ‘अधिक उपभोग-अधिक प्रगती’ अशा समीकरणावर आणून ठेवल्यानंतर त्यांनी धोक्याची घंटी वाजवायला सुरुवात केली आहे. आता या परिस्थितीवर मात करण्यासाठी ते आपल्याला विज्ञान व तंत्रज्ञान विकून आम्हाला रस्त्यावर काढायला तयार झाले आहेत.
गेल्या दोनशे वर्षांच्या विकासाच्या प्रक्रियेतून अस्वस्थ करणारे काही निष्कर्ष निघतात. त्यातले काही असे :
१) माणूस गावाकडून शहराकडे, शहराकडून महानगराकडे जातो तेव्हा आपली शैली निम्न कार्बन उत्सर्जनाकडून उच्च कार्बन उत्सर्जनाकडे नेत असतो.
२) ग्रामीण व अशिक्षितांच्या तुलनेने शहरी व सुशिक्षित लोक अधिक कार्बन उत्सर्जन करतात आणि म्हणून पर्यावरणाला अपाय करतात.
३) गरीबांच्या तुलनेने श्रीमंत अधिक कार्बन उत्सर्जन आणि पर्यायाने पृथ्वीचे अधिक नुकसान करतात.
विचार करणारे लोक व शास्त्रज्ञ दोघेही कमी उपभोग पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञान, अपारंपरिक उर्जा यांचं महत्त्व सांगताहेत. ‘पण गरीब देशांसाठी याचा अर्थ मुंडासे व लंगोट घालणाऱ्याने शरीरभर कपडे घालू नयेत, सायकलवर बसणाऱ्याने गाडीचे स्वप्न बघू नये असा होतो. शिवाय रिसॉर्टवरच्या जनतेने पारंपरिक बेटांवर आणि महानगरातील लोकांनी गावी जावे असाही होतो. पण गाववाला असल्यामुळे त्यातली एक गोची मला कळते. गावांचा आत्मा नष्ट झाला आहे.
नद्या सुकल्या आहेत. साइनबोर्ड आणि टीव्ही टॉवरनी गावांना उघडे-नागडे करून टाकले आहे आणि उरल्यासुरल्या सौंदर्यावर राजकारण आणि पैशाची हाव या दोन्हींनी बलात्कार केला आहे. मागच्या वर्षी आमच्या गावात आम्ही काही लोकांनी ग्रामपरिवर्तनाची मुहूर्तमेढ रोवली. त्या कार्यक्रमात एका मोठय़ा पडद्यावर आम्ही गूगलवरती दिसणारी आमच्या गावाची प्रतिमा गावकऱ्यांना दाखवली. आकाशातून घेतलेले ते ‘विहंगम’ तंत्रज्ञानातील प्रगतीचे प्रतिक होते. पण त्याहून आश्चर्याची गोष्ट त्या चित्रात दिसली ती अशी, संपूर्ण गावात नजरेत भरेल असे एकही झाड नव्हते! चला गावाकडे!

ज्ञानेश्वर मुळे

साभार लोकसत्ता